Kruidenkennis van het Amazonegebied

Het Amazonegebied is het grootste tropische regenwoud ter wereld. Het strekt zich uit over Brazilië, Peru, Colombia, Ecuador, Bolivia, Venezuela, Guyana, Suriname en Frans-Guyana. Er wonen honderden inheemse volken, elk met een eigen taal en eigen kennis van het bos.

Mensen wonen hier al minstens tienduizend jaar. Ze veranderden het bos ook: ze teelden cassave, palmen en vruchtbomen en maakten vruchtbare zwarte aarde, terra preta. In het westen van het Amazonegebied, in het huidige Ecuador, werd Cacao al meer dan vijfduizend jaar geleden gebruikt.

Na de komst van de Europeanen stierven veel mensen aan ziekten en geweld. Rond 1900 eiste de rubberhausse opnieuw een zware tol: in sommige streken werden hele volken tot dwangarbeid gedwongen en uitgemoord.

Voor veel volken in het Amazonegebied zijn planten en dieren levende wezens met een eigen geest of eigenaar. Gezondheid hangt af van goede relaties met die wezens, met andere mensen en met het bos. Ziekte kan ontstaan als die relaties verstoord raken.

Genezers, zoals de pajé in Brazilië of de curandero en vegetalista in Peru, leren met planten te werken door lang te oefenen, vaak met strenge leefregels en diëten. De ideeën verschillen sterk per volk; er bestaat niet één Amazone-geneeskunde.

Kennis gaat van ouders op kinderen en van genezer op leerling. Bijna iedereen kent planten voor eten, wonden, koorts en buikpijn; genezers kennen er veel meer.

Veel van wat westerse onderzoekers weten, leerden ze van inheemse gidsen. De Amerikaanse botanicus Richard Evans Schultes werkte vanaf de jaren veertig jarenlang met volken in de Colombiaanse Amazone en beschreef duizenden plantentoepassingen.

De kennis is mondeling. Wat is opgeschreven, komt vooral van missionarissen, reizigers en onderzoekers. Een bekend werk is The Healing Forest (1990) van Schultes en Robert Raffauf, over ruim 1500 nuttige planten uit het noordwesten van het Amazonegebied.

Sommige ontdekkingen veranderden de westerse geneeskunde. Pijlgif van curare werd de basis voor spierverslappers bij operaties, en uit het sap van Sangre de drago werd een middel tegen diarree ontwikkeld. Sinds het Nagoya-protocol van 2010 moeten landen regelen dat gemeenschappen toestemming geven en meedelen in de opbrengst als hun kennis wordt gebruikt.

Inheemse gebieden behoren tot de best bewaarde delen van het bos. Gemeenschappen beschermen het bos tegen houtkap, mijnbouw en landbouw, vaak met gevaar voor eigen leven.

Kruiden uit de Amazone zijn wereldwijd populair, als supplement of in cosmetica. Dat levert soms inkomsten op voor gemeenschappen, maar leidt ook tot overoogst en tot gebruik van kennis zonder toestemming. In steden als Iquitos, Manaus en Belém verkopen markten honderden geneeskrachtige planten.

Uit het bos komen harsen, sappen, bast, wortels en zaden. Ze worden als afkooksel gedronken, op de huid gesmeerd of met water ingenomen.

Het rode sap van Sangre de drago wordt op wonden gesmeerd en vormt een beschermend laagje. De oliehars van Copaiba wordt gebruikt bij ontstekingen en wonden. Kattenklauw is een liaan die bij gewrichtsklachten wordt gebruikt. De zaden van Guarana bevatten veel cafeïne; de naam komt uit de taal van de Sateré-Mawé.

Verder gebruikt men onder meer Pau d'arco, Catuaba, Suma en Ayapana.

Voor genezers zijn sommige planten leraren. Ayahuasca wordt met chacruna gekookt. Chiricaspi en Sanango neemt men tijdens een dieet, een periode van afzondering met strenge leefregels, om van de plant te leren. Uit de hars van Virola maken volken als de Yanomami een snuif.

Sommige planten uit het Amazonegebied worden gebruikt in ceremonies, zoals ayahuasca. Die horen bij specifieke volken en genezers. In de twintigste eeuw ontstonden in Brazilië ook kerken die ayahuasca als sacrament drinken. Santo Daime werd in de jaren dertig in Acre gesticht door Raimundo Irineu Serra, kleinzoon van slaafgemaakten, die als rubbertapper naar de Amazone was gekomen; de União do Vegetal in 1961 in Porto Velho door José Gabriel da Costa. In Brazilië is dat religieuze gebruik sinds 1992 toegestaan, en in 2006 gaf het Hooggerechtshof van de Verenigde Staten de UDV gelijk. In Nederland oordeelde de Hoge Raad in 2019 dat ook Santo Daime de drank niet mag schenken.

Ceremonietoerisme kan gevaarlijk zijn en zet gemeenschappen onder druk. De kaarten van deze planten noemen de risico's; neem ze serieus.

Koop producten van duurzame oogst en, waar mogelijk, van coöperaties van inheemse gemeenschappen. En onthoud dat achter elke 'ontdekte' plant mensen staan die haar al eeuwen kenden.