Curanderismo van Noord-Peru

Het noorden van Peru loopt van de kustwoestijn bij Trujillo, Chiclayo en Piura via het droogbos en de bergen tot in het Amazonegebied. Weinig streken ter wereld hebben zo'n rijke geneeskrachtige flora. De Peruaanse antropologe Lupe Camino noemde het noorden een deel van de 'gezondheidsas' van de Andes, een gebied van Zuid-Ecuador tot Noord-Bolivia waar genezers al heel lang planten verzamelen en ruilen.

De traditie is oud. Archeologen vonden resten van de San Pedro-cactus op vindplaatsen die duizenden jaren oud zijn. De Moche, die tussen ongeveer 100 en 800 aan deze kust leefden, beeldden genezers af op hun aardewerk, net als de San Pedro, de zaden van cabalonga en die van ishpingo. In het graf van de Heer van Sipán, een Moche-vorst, zijn resten van zulke planten gevonden.

Op het Moche-aardewerk staat ook een raadselachtige, kommavormige vrucht met een groot kelkje, die onderzoekers ulluchu noemen. Hij hangt aan de gordels van krijgers en boodschappers en zweeft rond priesters en offerscènes, en echte vruchten zijn in graven gevonden. Welke plant het is, weet niemand zeker. Bussmann en Sharon denken aan een Guarea, een boom uit het Amazonegebied waarvan de zaden giftige alkaloïden bevatten, en vermoeden dat de Moche die bij offers en misschien als snuif gebruikten. Dat is een hypothese, die nog niet door chemisch onderzoek is bevestigd. Ook de naam is onzeker: de archeoloog Rafael Larco Hoyle gebruikte hem in de jaren dertig, maar in de woordenboeken van het Mochica komt hij niet voor.

Na de Spaanse verovering vermengde de inheemse geneeskunde zich met het katholicisme en met Spaanse ideeën over ziekte. In de jaren 1780 liet bisschop Baltasar Martínez Compañón van Trujillo alles in zijn bisdom beschrijven en schilderen, ook de nuttige planten. Volgens de botanicus Rainer Bussmann en de antropoloog Douglas Sharon wordt ongeveer 40 procent van die planten nog op de markten van de kust verkocht. Een derde wordt alleen nog in het Amazonegebied gebruikt, en de rest raakte in onbruik. Tegelijk kwamen er veel nieuwe planten bij. Volgens hen konden genezers in Peru vrijer experimenteren dan in Ecuador, waar traditionele geneeskunde lang werd vervolgd.

Curanderos en curanderas, mannelijke en vrouwelijke genezers, behandelen lichaam en ziel tegelijk. Veel klachten waarvoor mensen bij hen komen, heten in het Spaans susto of espanto (schrik), mal aire of mal viento (kwade lucht), mal ojo (het boze oog), envidia (afgunst) en daño (schade door betovering). Volgens Bussmann en Sharon gaat meer dan een kwart van al het plantgebruik dat ze vastlegden over zulke 'magische' klachten.

Planten hebben een eigen karakter: ze zijn warm of koud, en sommige zijn sterk of zelfs gevaarlijk. Planten uit het hooggebergte, vooral van rond de heilige meren, gelden als extra krachtig. De bekendste zijn Las Huaringas bij Huancabamba, waar genezers en patiënten naartoe trekken.

Bij hun werk gebruiken genezers een mesa, een altaar op een doek. Daarop liggen schelpen, stenen, staven en oud aardewerk, naast kruisen en heiligenbeelden. De oude Andeswereld en het christendom staan er naast elkaar: in de gebeden worden Christus en de heiligen aangeroepen, maar ook de bergen, de apus, en de meren.

Een genezing begint vaak met een limpia, een reiniging: de genezer strijkt de patiënt af met planten, een ei of een cavia en besproeit hem met gewijd water en parfum. Uit de cavia leest de genezer daarna af wat de patiënt mankeert. Na een ceremonie volgt vaak een baño de florecimiento, een 'bloeibad' met bloemen en geurige kruiden. Patiënten krijgen soms een seguro mee: een flesje met kruiden, parfum en persoonlijke dingen, dat hen beschermt en geluk brengt.

Genezers werken zelden met één plant. Bussmann en Sharon legden 974 verschillende mengsels vast, meestal van twee tot zeven planten. Voor gewone klachten, zoals hoest of nierklachten, gebruiken genezers vaak dezelfde mengsels. Voor spirituele klachten heeft elke genezer een eigen recept, dat hij of zij goed bewaart. De meeste middelen worden in water gekookt. Bij laboratoriumtests bleken extracten in alcohol vaak veel giftiger dan die in water: de traditionele bereiding is in veel gevallen de veiligere. Bij dezelfde tests remden planten die genezers tegen infecties gebruiken veel vaker bacteriën dan planten zonder zo'n toepassing: volgens Bussmann en Sharon ongeveer driekwart tegenover een derde. Planten die vooral in seguros gaan, deden dat zelden.

Veel plantnamen tonen de geschiedenis. Ongeveer twee derde van de namen is Spaans. De rest komt uit het Quechua, zoals cuti cuti, of uit het uitgestorven Mochica, zoals espingo.

De kennis wordt mondeling doorgegeven, van genezer op leerling en binnen families. Spaanse kroniekschrijvers zoals Nicolás Monardes, José de Acosta en Bernabé Cobo beschreven de nuttige planten van Peru. Later volgden de botanici Hipólito Ruiz en José Pavón en de Italiaan Antonio Raimondi.

De antropoloog Douglas Sharon werkte in de jaren zeventig met de curandero Eduardo Calderón uit Trujillo. Zijn boek Wizard of the Four Winds (1978) en de film Eduardo the Healer maakten het noordelijke curanderismo wereldwijd bekend. Samen met Bussmann beschreef hij later 510 geneeskrachtige planten van de markten van Trujillo en Chiclayo, met ongeveer 2.500 toepassingen. In hun boek Medicinal Plants of the Andes and the Amazon (2015) benadrukken ze dat de kennis eigendom blijft van de genezers en verkopers die haar deelden.

Peru erkent traditionele geneeskunde steeds meer. In 1991 kwam er een Nationaal Instituut voor Traditionele Geneeskunde, met de arts Fernando Cabieses als eerste directeur. Sinds 1999 heeft de sociale verzekering EsSalud centra voor complementaire geneeskunde, onder meer in Trujillo, waar artsen geneeskrachtige planten voorschrijven. In 2022 verklaarde het ministerie van Cultuur het traditionele gebruik van San Pedro in het noorden tot cultureel erfgoed.

Op de markten van Trujillo en Chiclayo, zoals de Mercado Mayorista en de Mercado Modelo, verkopen tientallen kramen geneeskrachtige planten. Kleine kramen hebben vooral gewone kruiden, zoals kamille, paardenstaart en eucalyptus. Grote kramen zijn gespecialiseerd in alles wat genezers nodig hebben, van 'magische' planten tot parfums en amuletten. Volgens Bussmann en Sharon brengt de handel op deze markten zo'n 1,2 miljoen dollar per jaar op.

De traditie verandert mee. Genezers nemen nieuwe planten op, zoals noni, en sommige gebruiken nu ook ayahuasca uit het Amazonegebied. Veel mensen combineren kruiden met reguliere medicijnen.

Er zijn ook zorgen. Planten worden vaak als poeder verkocht, waardoor niemand kan zien welke soort het is. Verschillende soorten gaan onder één naam over de toonbank, en voor 'kattenklauw' wordt soms een heel andere plant verkocht. Sommige soorten worden overoogst, zoals kattenklauw, huamanripa en hercampuri. De natuur waar de planten groeien, verdwijnt door de groei van de steden, grote suiker- en rijstplantages en mijnbouw in de bergen, ook bij de heilige meren.

De markten verkopen planten uit alle hoeken van het land. Uit de kustwoestijn en het droogbos komen palo santo, waarvan het hout als wierook wordt gebrand, en tara, waarvan de peulen dienen om te gorgelen bij keelpijn. De molle (pirul) is een boom die bij reuma en hoest en voor reinigingen wordt gebruikt. Van de peulen van de algarrobo kookt men een zoete stroop die als versterking en bij hoest wordt gegeven.

Uit de bergen komen bittere planten als hercampuri, corpus way en andere gentianen, gebruikt bij lever-, gal- en suikerklachten. Daar horen ook pasuchaca, een van de meest verkochte middelen bij suikerziekte, de 'bloedzuiverende' canchalagua en de wortel van ratania, die rijk is aan looistoffen. Huamanripa dient bij hoest en astma, muña bij buikpijn en winderigheid, en manayupa bij ontstekingen. De bladeren van yacón worden bij suikerziekte gedronken, en de Peruaanse vlier (sauco) bij koorts en hoest. Reuzenpaardenstaart behoort tot de best verkochte middelen bij blaas- en nierklachten, net als achiote en chanca piedra, de 'steenbreker'.

Uit het Amazonegebied komen kattenklauw, sangre de grado, guayusa, matico en de geurige mucura, die in bloeibaden wordt gebruikt. De bast van chuchuhuasi en de parasitaire huanarpo worden in wijn of rietsuikeralcohol gelegd als versterkende drank, en de geurige zaden van ishpingo gaan in baden. Ook coca, kinabast, maca en tabak horen bij de Peruaanse kruidenkennis.

Veel dagelijkse middelen kwamen met de Spanjaarden mee: kamille (manzanilla), het meest verkochte kruid op de markten, wijnruit (ruda), alsem (ajenco), citroenmelisse (toronjil), rozemarijn (romero), venkel (hinojo), weegbree (llantén) en eucalyptus.

Een aantal planten is heilig of gevaarlijk en hoort alleen bij ervaren genezers: de San Pedro-cactus, de floripondio of misha, en de giftige cabalonga.

San Pedro en floripondio zijn het hart van de nachtelijke ceremonies. Op de kaart van San Pedro staat hoe de traditie de cactus bereidt, met de risico's en de wettelijke status; voor floripondio en cabalonga doen we dat bewust niet, omdat de werkzame en de dodelijke hoeveelheid dicht bij elkaar liggen. Mescaline, de werkzame stof in San Pedro, is in veel landen verboden; in Nederland staat ze op lijst I van de Opiumwet. Ceremonietoerisme zet de traditie onder druk. Curanderos uit het noorden hebben in een gezamenlijke verklaring hun zorgen geuit over het verzamelen van wilde San Pedro door buitenlanders.

De kennis in dit verhaal is opgeschreven door onderzoekers, maar hoort bij de genezers en verkopers die haar deelden. Peru heeft een wet die de collectieve kennis van inheemse volken beschermt, en een commissie tegen biopiraterij die onterechte octrooien aanvecht, bijvoorbeeld op maca.

Koop planten bij voorkeur van gekweekte of duurzaam geoogste herkomst, en wees voorzichtig met poeders van onbekende samenstelling.