- Gebied
- Europa
- Oorsprong
- Zwarte vlier (Sambucus nigra); Europa, Noord-Afrika en West-Azië
- Engelse naam
- Elder, Elderberry, Elder (Sambucus)
- Andere namen
- Vlierbes
Europa · Voeding · № 21
Sambucus nigra
Voeding · Europa
Vlierbes
Sambucus nigra
Bessen worden traditioneel verwerkt bij verkoudheidsklachten. Voor de meeste gezondheidsclaims is onvoldoende informatie beschikbaar.
Veiligheid en aandachtspunten
Rauwe of onrijpe bessen en bladeren en stengels bevatten cyanidevormende stoffen en kunnen ernstig braken en diarree veroorzaken. Verhitting van de bessen vernietigt deze stoffen.
Waarschuwingen per traditie (5)
- Kruidengeneeskunde wereldwijd: Schors niet bij zwangerschap, wortel niet gebruiken, blad alleen uitwendig.
- Kruiden bij virale infecties: Niet bij auto-immuunziekten.
- Natuurlijke huid- en haarverzorging: Gebruik alleen gedroogde of verhitte bessen en bloesem; rauwe bessen, bladeren en stengels kunnen misselijk maken. Geen honing aan kinderen jonger dan één jaar.
- Geneeskunde van de Haudenosaunee (Irokezen): Rauwe bast, blad en onrijpe bessen zijn giftig.
- Westerse kruiden in de Chinese geneeskunde: Voorzichtig bij mensen die zwak en koud zijn of weinig energie hebben (qi-tekort). Rauwe bessen, bladeren en stengels niet eten. Laat belroos en aanhoudende koorts door een arts beoordelen.
Bereiding
Gebruik bessen uitsluitend rijp en verhit, bijvoorbeeld in gekookte siroop of gerechten. Eet geen rauwe of onrijpe bessen.
Gebruik in tradities
NCCIH beschrijft vlierbes als een traditioneel middel bij verkoudheid en griep; het bewijs voor verlichting van symptomen is voorlopig.
Toepassingen
Gebruik per traditie
Zo beschrijven verschillende kruidentradities dit kruid. Hoeveelheden zijn traditionele richtlijnen die op duidelijke fouten zijn gecontroleerd; ze zijn geen medisch advies. Bij giftige planten staat bewust geen dosering.
Kruidengeneeskunde wereldwijd
Toegeschreven werking
Bloemen slijmoplossend, tegen catarre, circulatiebevorderend, zweetdrijvend, urinedrijvend, ontstekingsremmend; bessen zweet- en urinedrijvend, laxerend; schors sterk laxerend; blad verzachtend en wondhelend.
Bereiding en hoeveelheid
Hete vlierbloesemthee bij koorts en catarre van de luchtwegen en hooikoorts (met duizendblad, doorwas en pepermunt); gorgelen bij keelpijn; koud oogbad; tinctuur van februari tot april tegen hooikoorts; schorsafkooksel (10 g in 800 ml) bij hardnekkige obstipatie; bladzalf bij kneuzingen, wintertenen en aambeien; bessensiroop ter preventie van verkoudheid.
Let op: Schors niet bij zwangerschap, wortel niet gebruiken, blad alleen uitwendig.
Westerse kruidengeneeskunde
Toegeschreven werking
Bessen: zweetdrijvend, urinedrijvend, antiviraal, laxerend; bloemen: zweetdrijvend, slijmoplossend; blad: verzachtend, wondhelend; ondersteunt het immuunsysteem bij griep en virussen, verlaagt koorts, lost slijm op.
Bereiding en hoeveelheid
Afkooksel bessen: 2 tl in 350 ml, 10 min, 1–3 koppen per dag; thee van bloemen/blad: 1–2 tl per kop, 3–4 uur of een nacht trekken; tinctuur 1–2 pipetten 1–3x per dag; blad in wondzalf, oogspoeling en kompres.
Kruiden bij virale infecties
Toegeschreven werking
Antiviraal (flavonoïden zoals quercetine verhinderen dat virussen cellen binnendringen); vooral tegen griep (verkort de duur), ook herpes; antioxidant, beschermt bloedvaten.
Bereiding en hoeveelheid
Sap of vloeibare capsules, of in voeding; sap 15 ml 4x per dag, niet langer dan 12 weken.
Let op: Niet bij auto-immuunziekten.
Natuurlijke huid- en haarverzorging
Toegeschreven werking
Vlierbloesem wordt van oudsher als zweetdrijvende thee bij verkoudheid gedronken; de bessen bevatten veel kleurstoffen en vitamine C.
Bereiding en hoeveelheid
Inwendig: gedroogde bloesem of bessen in een kruidenhoning bij verkoudheid (zie het recept).
Let op: Gebruik alleen gedroogde of verhitte bessen en bloesem; rauwe bessen, bladeren en stengels kunnen misselijk maken. Geen honing aan kinderen jonger dan één jaar.
Geneeskunde van de Haudenosaunee (Irokezen)
Toegeschreven werking
De bastdrank als voorjaarsbraakmiddel en voor baby's als laxeermiddel; de bloesem bij mazelen.
Bereiding en hoeveelheid
Bast van de Amerikaanse vlier naar boven schrapen en met lauw water opgieten; bloesem als thee.
Let op: Rauwe bast, blad en onrijpe bessen zijn giftig.
Westerse kruiden in de Chinese geneeskunde
- Aard en smaak
- scherp, bitter, koel
- Meridianen
- long, blaas, lever
Toegeschreven werking
Verdrijft wind-hitte: koorts, hoest en een rauwe, rode, gezwollen keel, vooral in het begin van een verkoudheid (de bloesem werkt sterker dan de bes en is sterk zweetdrijvend). Koelt hitte, neutraliseert 'gif', droogt vocht en brengt uitslag naar buiten, bijvoorbeeld bij rode, opgezette uitslag zoals belroos (sap van bessen of bloesem). Helpt ook als leverhitte naar boven slaat, met keelpijn, rode ogen en zweertjes op hoofd en bovenlichaam. Westers gezien ontstekingsremmend, antibacterieel en antiviraal; in laboratoriumonderzoek uit 1995 remden de bessen het influenzavirus.
Bereiding en hoeveelheid
Bloesem 1–6 g als infusie of kort afkooksel, bessen 3–30 g als afkooksel, of 2–4 ml tinctuur van verse plant. Pluk de bloesem midden tot eind zomer als hij open is en droog hem zo dat hij niet bruin wordt: goede gedroogde bloesem ruikt geurig, is licht crèmekleurig en heeft weinig steeltjes. Klassieke zweetdrijvende thee: gelijke delen vlierbloesem, duizendblad en pepermunt (bijvoorbeeld 6 g van elk op 1 liter kokend water, 15–20 minuten afgedekt trekken). Drink een paar koppen, neem een warme douche of een warm bad, drink nog een kop en kruip onder de dekens om uit te zweten. Voor siroop de bessen zacht koken, uitpersen en met suiker inkoken; die siroop is ook een goede basis voor hoestsiroop. Van de bessen worden ook wijn en cordial gemaakt. Het stuifmeel dat van drogende bloesem door een zeef valt, werd vroeger als zacht poeder door huidproducten en lotions gemengd.
Combinaties
- Met echinacea, sarsaparilla, sassafras en kleefkruid bij vochtig-hete huiduitslag
- Met toorts en rode klaver bij hoest door wind-hitte
- Met de formule sang ju yin bij het begin van wind-hitte met hoge koorts, keelpijn en hoest
Let op: Voorzichtig bij mensen die zwak en koud zijn of weinig energie hebben (qi-tekort). Rauwe bessen, bladeren en stengels niet eten. Laat belroos en aanhoudende koorts door een arts beoordelen.
Volksgeloof en kruidenmagie
Symbolische betekenissen uit volksgebruik en hedendaagse kruidenmagie. Het zijn overgeleverde associaties, geen werking.
Voorspoed, versnelt heling, bescherming, vlierbloesemwater om het huis te zuiveren, bescherming (vooral tegen blikseminslag), genezing, schoonheid, waarzeggerij, zuivering, huiszegen, slaap.
Kruidenmagie en rituelen
Toegeschreven werking
In de kruidenmagie verbonden met bescherming, genezing en voorspoed.
Bereiding en hoeveelheid
In Noord-Europa woonde volgens het volksgeloof een geest in de vlier, in Denemarken de Hyldemoer of vliermoeder, aan wie je toestemming vroeg voordat je takken sneed. Een vlier bij huis of stal hield kwaad buiten, en het hout werd nooit in de wieg of het haardvuur gebruikt.
Huis, keuken en volksgebruik
Toegeschreven werking
Schors: urinedrijvend, laxerend en braakopwekkend. Bessen: laxerend, urinedrijvend en zweetdrijvend. Bladeren uitwendig verzachtend bij geïrriteerde huid, verstuikingen en kneuzingen. Bloesemthee is zweetdrijvend bij verkoudheid en maakt verstopte borst en sinussen los. Bloesemwater bij zonnebrand, acne en als oogwassing.
Bereiding en hoeveelheid
Schors, bessen, bladeren en bloesem; vlierbloesemthee; vlierbloesemwater uitwendig en als oogwassing; in verkoudheidsthee (gember, vlierbloesem, duizendblad: 1 tl op 1 kop kokend water, 5–7 min trekken); eetbare bloem.