Traditie in Europa
Eeuwenoude volksgebruiken; hedendaagse kruidenmagie vooral sinds de 20e eeuw
In heel Europa kregen planten in het volksgeloof bijzondere krachten. Ze beschermden huis en vee, brachten liefde, weerden onweer en kwade machten. Die gebruiken zijn vaak heel oud en werden later met christelijke feesten verbonden.
Een mooi voorbeeld uit de Lage Landen is de kruidwis. Op Maria-Hemelvaart, 15 augustus, worden in Limburg en Belgisch-Limburg bundels van kruiden en granen gezegend. De bundel, met onder meer bijvoet en alsem, werd thuis bewaard en bij onweer in het vuur gegooid, ter bescherming tegen blikseminslag.
Ook de midzomernacht, Sint-Jan op 24 juni, was een tijd voor kruiden. Sint-janskruid werd geplukt en boven de deur gehangen tegen onheil. In de negentiende eeuw verzamelden folkloristen zulke gebruiken, en in de twintigste eeuw ontstond een moderne kruidenmagie, vooral in heidense bewegingen.
In het volksgeloof hebben planten een eigen kracht, die je kunt gebruiken als je weet hoe. Belangrijk zijn het moment van plukken, zoals op een heilige dag of bij volle maan, de juiste woorden, en het doel.
Planten beschermen: de lijsterbes boven de staldeur tegen heksen, knoflook tegen kwaad, maretak als geluksbrenger. Ze kunnen ook liefde brengen of de toekomst voorspellen.
Er is een dunne lijn tussen volksgeneeskunde en volksmagie. Hetzelfde kruid kon tegen hoest en tegen heksen helpen.
De kennis werd mondeling doorgegeven, in families, door ouderen en door mensen die bekend stonden om hun kennis: kruidenvrouwen, wijze vrouwen en mannen, en soms de dorpspastoor.
Een hardnekkig beeld is dat in de heksenvervolgingen van de vijftiende tot de zeventiende eeuw vooral kruidenvrouwen werden verbrand. Historici zien dat genuanceerder: de meeste beschuldigden waren gewone mensen, vaak arm of alleenstaand, en geen genezers.
Tegenwoordig leeft kruidenmagie voort in moderne heidense en wiccatradities, en in een brede belangstelling voor folklore.
Folkloristen in de negentiende eeuw, zoals Jacob Grimm in zijn Deutsche Mythologie uit 1835, verzamelden veel volksgeloof over planten.
In Nederland beschreef de arts M.A. van Andel in 1909 de volksgeneeskunst in Nederland, met veel voorbeelden van magische en praktische gebruiken.
Plinius de Oudere beschreef al in de eerste eeuw hoe Keltische druïden maretak met een gouden sikkel van de eik sneden.
Veel gebruiken leven voort. De kruidwiswijding wordt in Limburg en in Elen in Belgisch-Limburg nog elk jaar gehouden. In kerstversiering hangt maretak, waaronder men elkaar kust.
Moderne kruidenmagie is populair, met boeken, rituelen en winkels.
Folkloristen en historici bestuderen deze tradities als waardevol immaterieel erfgoed.
Bekende planten uit de volksmagie zijn sint-janskruid, bijvoet, ijzerhard (verbena), vlier, lijsterbes, maretak, rozemarijn en wijnruit.
Rond de vlier hingen veel verhalen: in de vlier woonde een geest, en wie een tak wilde afsnijden, moest het eerst vragen.
Er waren ook gevaarlijke "heksenkruiden", zoals wolfskers, bilzekruid en doornappel, die in verhalen over vliegzalven opduiken. De alruin, met zijn mensachtige wortel, zou schreeuwen als je hem uit de grond trok.
Volksmagie is cultureel erfgoed. Waardeer het als een manier waarop mensen vroeger hun wereld begrepen.
De zogenoemde heksenkruiden, zoals wolfskers, bilzekruid en doornappel, zijn dodelijk giftig. Gebruik ze nooit.
Uit de keuken
Er staat nog geen recept uit deze traditie op de site. Deze recepten gebruiken wel kruiden die zij kent.
VerzorgingVoedende haarkuurVier plantaardige oliën als intensieve kuur.Haar en hoofdhuidAvocado · Olijf · WatermeloenMidden-Amerika en CaraïbenEuropaAfrikaAziëOceaniëOngeveer 235 ml · 5 minuten
VerzorgingBasislotionEen basislotion waar je zelf een geur aan geeft.HuidverzorgingAmandel · Teunisbloem · Grote engelwortelAziëNoord-AmerikaEuropaAfrikaOngeveer 470 ml · 30 minutenVerzorgingBodypowderEen zacht poeder van klei, pijlwortel en rijst.HuidverzorgingLavendel · Pijlwortel · Grote engelwortelEuropaMidden-Amerika en CaraïbenAfrikaAziëOngeveer 330 g · 5 minutenRegister
Let opEuropa · Voeding · № 10
Citrus bergamia
De schil levert bergamotolie, een geurstof in parfum en Earl Grey-thee. De olie bevat bergapteen, dat de huid gevoelig maakt voor zonlicht. Gezondheidsclaims zijn niet goed onderzocht.
Let opZuid-Amerika · Voeding · № 262
Solanum tuberosum
Een zetmeelrijke knol en een van de belangrijkste voedselgewassen ter wereld. In volksgebruik worden rauwe plakjes of geraspte aardappel op brandwonden, gezwollen ogen en hoofdpijn gelegd; daar is geen onderzoek naar gedaan.
Let opEuropa · Voeding · № 253
Fragaria × ananassa
De tuinaardbei is een vitamine C-rijke vrucht. Het blad van de verwante bosaardbei werd als thee bij lichte diarree gedronken; voor de tuinaardbei zelf is geen medicinale werking beschreven.
Let opAzië · Kruid · № 376
Medicago sativa
Traditioneel toegeschreven
Kalmerend en vochtherstellend voor de droge huid.
Let opAfrika · Kruid · № 4
Aloe vera
De gel uit het blad wordt uitwendig gebruikt om de huid te verzachten en bij lichte brandwonden. Onderzoek naar wondgenezing levert wisselende resultaten op; de gel is geen vervanging voor wondzorg.
Let opEuropa · Kruid · № 835
Mandragora officinarum
Zeer giftige plant met tropaanalkaloïden, in de oudheid gebruikt als pijnstiller en slaapmiddel.
Let opEuropa · Kruid · № 63
Artemisia absinthium
Een van de bitterste kruiden; traditioneel gebruikt om eetlust en spijsvertering op gang te brengen en tegen darmwormen. Klinisch bewijs is beperkt.
Let opAzië · Voeding · № 223
Prunus dulcis
Traditioneel toegeschreven
Zoete amandel verzachtend, stimulerend, voedend, zenuwversterkend; bittere amandel verzachtend, laxerend, kalmerend bij hoest.
Let opMidden-Amerika en Caraïben · Kruid · № 374
Amaranthus spp.
Traditioneel toegeschreven
Bloemen, blad en wortel sterk antiseptisch; wondgenezing.
Let opZuid-Amerika · Voeding · № 250
Ananas comosus
Traditioneel toegeschreven
Koortswerend, zuiverend, bitter tonicum; rijpe vrucht urinedrijvend, zweetdrijvend, verkoelend, eiwitverterend; blad laxerend en ontwormend; onrijpe vrucht sterk urinedrijvend, menstruatiebevorderend en abortief.
Let opAzië · Kruid · № 228
Pimpinella anisum
Traditioneel toegeschreven
Geeft een natuurlijk lipvergrotend effect.
Let opEuropa · Kruid · № 197
Dianthus spp.
De kruidnagelanjer heeft geurige, eetbare bloemblaadjes. In de Chinese geneeskunde wordt de verwante Dianthus superbus (qu mai) gebruikt bij blaasontsteking; voor de tuinanjer is geen medicinale werking beschreven.
Let opEuropa · Voeding · № 84
Malus domestica
Vrucht rijk aan vezels zoals pectine; geraspte appel is een oud huismiddel bij lichte diarree. Er is geen specifieke medische werking bewezen.
Let opAfrika · Kruid · № 375
Cedrus atlantica
Cederhoutolie wordt gebruikt in haarproducten tegen roos en als geurstof. Een kleine studie met een oliemengsel bij kaalheid (alopecia areata) vond verbetering, maar het effect van de ceder zelf is niet vastgesteld.
Let opMidden-Amerika en Caraïben · Voeding · № 166
Persea americana
Vrucht rijk aan enkelvoudig onverzadigde vetten, vezels en kalium; past in een voedingspatroon dat gunstig is voor het cholesterol. Avocado-olie wordt in huidverzorging gebruikt.
Let opAzië · Voeding · № 247
Musa spp.
Een zetmeel- en kaliumrijke vrucht. Rijpe banaan is licht verteerbaar en hoort bij het oude BRAT-dieet na diarree; groene bananen bevatten resistent zetmeel.
Let opAfrika · Kruid · № 8
Ocimum basilicum
Versterkt de smaak, ondersteunt de spijsvertering en heeft mild antioxiderend effect.
Let opAzië · Kruid · № 229
Styrax benzoin
Traditioneel toegeschreven
Slijmoplossend, samentrekkend, krampwerend.
Let opEuropa · Kruid · № 186
Betula pendula
Traditioneel toegeschreven
Bitter, samentrekkend, antireumatisch.
Let opEuropa · Kruid · № 64
Artemisia vulgaris
Traditioneel gebruikt als bitter voor de spijsvertering en bij een uitblijvende menstruatie. Klinisch bewijs ontbreekt grotendeels.
Let opEuropa · Kruid · № 513
Hyoscyamus niger
Traditioneel toegeschreven
Bedwelmend, verdovend, pijnstillend, kalmerend, krampwerend, pupilverwijdend.
Let opNoord-Amerika · Voeding · № 254
Vaccinium spp.
Een vezelrijke bes met veel anthocyanen. Observationeel onderzoek verbindt het eten van bessen met een gunstig voedingspatroon; een medicinale werking is niet aangetoond.
Let opMidden-Amerika en Caraïben · Voeding · № 265
Phaseolus vulgaris
Een eiwit- en vezelrijke peulvrucht. Rauwe of onvoldoende gekookte bonen bevatten het giftige fasine; goed koken is nodig. Bonen zijn verder vooral voedsel, geen geneesmiddel.
Let opEuropa · Voeding · № 255
Rubus fruticosus
Traditioneel toegeschreven
Samentrekkend; bij vochtige maag- en darmklachten, diarree, slijm; siroop of likeur tegen keelpijn.
Let opEuropa · Voeding · № 48
Urtica dioica
Voedsel- en vezelplant met een lange traditie in volksgeneeskunde. Medische claims zijn niet vastgesteld.
Let opAzië · Kruid · № 379
Camellia japonica / C. oleifera
Traditioneel toegeschreven
Verzorgende olie die niet vet aanvoelt.
Let opNoord-Amerika · Kruid · № 34
Hydrastis canadensis
Er is onvoldoende bewijs om te bepalen of goldenseal bij enige aandoening helpt.
Let opMidden-Amerika en Caraïben · Kruid · № 161
Capsicum frutescens
Capsaïcine uit chilipepers wordt uitwendig gebruikt bij zenuwpijn en gewrichtspijn; hooggedoseerde capsaïcinepleisters zijn als medicijn erkend. Inwendig is het vooral een verwarmende specerij.
Let opEuropa · Kruid · № 233
Cupressus sempervirens
Traditioneel toegeschreven
Antiseptisch, krampwerend, kalmerend, urinedrijvend.
Let opAzië · Voeding · № 221
Citrus limon
Traditioneel toegeschreven
Ontstekingsremmend, antihistaminisch, urinedrijvend, versterkt de aders.
Let opEuropa · Kruid · № 85
Melissa officinalis
Traditioneel gebruikt bij onrust, slaapproblemen en een nerveuze maag; uitwendig bij koortslip. Kleine studies wijzen op een licht kalmerend effect, maar het bewijs is beperkt.
Let opZuid-Amerika · Kruid · № 378
Aloysia citrodora
Traditioneel toegeschreven
Ontspannend, helpt in slaap.
Let opNoord-Amerika · Voeding · № 13
Vaccinium macrocarpon
Bessen worden als voedsel gebruikt. Producten kunnen bij sommige vrouwen mogelijk het risico op terugkerende urineweginfecties verlagen; bewijs is wisselend.
Let opNoord-Amerika · Kruid · № 189
Pinus spp.
De geur van naalden en hars wordt als frisse, zuiverende geur ervaren. Dennenknoppen en -naalden bevatten etherische olie en vitamine C; een medicinale werking is nauwelijks onderzocht.
Let op
Let opMidden-Amerika en Caraïben · Kruid · № 481
Datura metel
Traditioneel toegeschreven
Verdovend, pijnstillend, krampwerend (zoals belladonna); kompres bij reumatische zwellingen, lumbago, ischias, zenuwpijn, pijnlijke gezwellen; bladeren en zaden bij astma en kinkhoest; smeersel bij pijnlijke menstruatie.