Hupa-geneeskunde

De Hupa noemen zichzelf Natinixwe, 'de mensen van de plek waar de paden terugkeren'. Ze wonen in de Hoopa-vallei aan de Trinity, vlak boven de plek waar die in de Klamath stroomt, in het noordwesten van Californië. Hun taal is Athabaskisch, verwant aan talen in Alaska en Canada en aan die van de Diné en de Apache. Volgens de geschiedschrijving kwamen ze rond het jaar 1000 uit het noorden. Hun huizen van cederplanken, hun kano's en hun gevlochten hoeden lijken op die van de volken in het noorden; het zweethuis en het eikelbrood namen ze over van hun Californische buren.

Tot de goudkoorts van 1849 hadden de Hupa weinig contact met buitenstaanders. Toen kwamen mijnwerkers het dal in. In 1864 tekende de regering een verdrag dat het land van de Hupa erkende, en het Hoopa Valley-reservaat werd ingesteld. Zo behoren de Hupa tot de weinige Californische volken die nooit van hun land zijn verdreven.

Het eerste wezen in hun verhalen is Yimantuwinyai. Hij trok door de wereld voordat de mensen er waren, en maakte veel dingen zoals ze nu zijn. Toen een jaloerse man hem met een giftige pijl in de mond schoot, rolde hij in razernij rond tot hij onder een Californische laurier bijkwam. Op die plek groeide een kruid, Scoulers hertshooi, dat hij in de mond nam en tot medicijn maakte. Later werd hij wakker met een opgezwollen buik, zag roodhoutklaverzuring staan, kauwde die en genas. 'Deze plant wordt een medicijn voor de mensen', zei hij. Toen ging hij over de oceaan naar het noorden en zei tegen zijn grootmoeder: 'Ik heb de medicijnen voor de mensen gemaakt.'

Een Hupa-medicijn bestaat uit een kruid en een formule. De formule vertelt een geval uit de oertijd. Iemand werd heel ernstig ziek of kwam in nood. Het kruid werd gezocht en gevonden, en de zieke genas. Daarna besloot die eerste, dat de mensen die nog zouden komen voor hetzelfde ongeluk een middel zouden hebben, en dat zijn daden telkens genoemd zouden worden als iemand het middel gebruikt.

Een genezer zoekt het kruid zonder die dag water te drinken. Als hij het vindt, zegt hij de formule op. Daarna vraagt hij de bedenker van het middel om hulp, en geeft hij met een andere stem het antwoord. Pas dan wordt het middel gebruikt, inwendig, uitwendig of als stoom.

Er zijn medicijnen voor veel meer dan ziekte: voor een moeder bij de bevalling, voor een baby, om bij hoog water de rivier over te steken, voor de jacht, de visvangst, het mandenvlechten en het spel, en om onheil af te weren.

Goddard onderscheidde drie soorten genezers. De dansende dokter stelt vast wat iemand mankeert, wat de oorzaak is en wat er moet gebeuren. De zuigende dokter, kitetau, zuigt de 'pijn' uit het lichaam. Daarnaast zijn er de medicijnmakers, die één of meer formules van hun ouders of familie hebben geleerd. Wie dokter wilde worden, moest maandenlang onder leiding van een oude dokter vasten en dansen, zonder water, met alleen eikelsoep als voedsel, tot de kracht kwam. Het loon werd vooraf betaald, en moest terug als de patiënt binnen een jaar stierf.

De penseeldans is een medicijndans voor een kind dat ziek of zwak is, of voor een gezin dat al kinderen verloor. In de formule leeft in het midden van de wereld een oude vrouw met haar kleindochter. De kleindochter krijgt een baby, die al voor de geboorte ziek is. Op aanwijzing van de grootmoeder zoekt de jonge moeder een middel, vindt wilde gember en stoomt het kind ermee. Daarna zoekt ze een kruid om in de mond van de baby te leggen. Ze volgt een drijvend mandje over de rivieren tot aan de zee, tot een oude vrouw het naar de hemel houdt en er bast van de gele den in valt.

De vrouw die de dans leidt, staat op bij dageraad en klopt op de zuid-, noord- en westhoek van het huis, om de mensen van de onderwereld te vragen de ziel van het kind terug te geven. Ze beschildert gezicht, polsen, schouders, enkels, dijen en borst zwart. Met een meisje zoekt ze de bast van de gele den en harshout van de douglasspar, zonder te eten of te drinken. 's Avonds kookt ze de bast en baadt het kind, wuift brandende harsstokken boven het kind en brandt wierookwortel. Dan komen de dansers binnen, met takken voor hun gezicht, en dansen tot de ochtend. Op de derde dag gebeurt alles nog eens, met nog meer mensen.

De formules waren eigendom van families en werden in het Hupa doorgegeven. De taalkundige Pliny Earle Goddard woonde aan het eind van de negentiende eeuw als zendeling in de Hoopa-vallei en schreef ze op met de mensen die ze kenden. In Life and Culture of the Hupa (1903) beschreef hij het dagelijks leven, in Hupa Texts (1904) de verhalen en formules, met de Hupa-tekst en een vertaling.

Goddard noemde de meeste middelen 'sterk geurende planten', die eerder de aandacht van mens of geest moesten trekken dan het lichaam genezen. Dat zegt meer over zijn blik dan over de traditie zelf, waarin kruid, woord en handeling bij elkaar horen.

Er is nu een Hupa-woordenboek. In 2024 was Verdena Parker de laatste die Hupa als moedertaal sprak, maar tientallen anderen kennen de taal deels, en ze wordt weer geleerd.

De Hoopa Valley Tribe telt ruim drieduizend leden, en het reservaat is ruim 360 vierkante kilometer groot. Het stadje Hoopa ligt helemaal op het reservaat. Bij de Hupa en hun buren de Yurok horen de springdans en de penseeldans nog altijd bij de ceremonies.

De zalm in de Klamath en de Trinity is voor de Hupa voedsel en leven. Samen met de Yurok, de Karuk en andere volken voerden ze rechtszaken en acties tegen stuwdammen en voor genoeg water. In 2017 kreeg de Hoopa Valley Tribe met andere stammen gelijk in een zaak over een ziekte onder jonge zalmen. In 2023 en 2024 werden vier grote stuwdammen in de Klamath afgebroken.

De Hupa leven in een dal met rivier, eikenbossen en naaldbossen. De eikel van de tanoak was het hoofdvoedsel: tot meel gestampt, uitgeloogd en gekookt tot soep, brood of koek. De bast van de gele den gaat in het bad van de penseeldans, en harshout van de douglasspar wordt erbij gebrand.

Wilde gember gebruiken ze om een baby te stomen en, volgens een verhaal, om herten te lokken. De wierookwortel wordt bij veel formules in het vuur gelegd of in de hand gehouden, en de priester van de springdans bestrooit de dansplaats met het poeder ervan. De geurende Californische laurier staat in de verhalen waar Yimantuwinyai bijkwam en waar vuren worden gestookt.

Voor hun manden gebruiken de Hupa onder meer beargrass en geverfde varenbladeren van Woodwardia.

De formules zijn eigendom van de families die ze kennen. Goddard schreef ze op, maar dat maakt ze niet algemeen bezit. We vertellen hier alleen wat in het algemeen over de formules bekend is, en geven ze niet volledig weer. Liefdesmiddelen, die Goddard ook noemt, laten we weg.

De ceremonies van de Hupa, zoals de springdans en de penseeldans, zijn gebeden en geen voorstellingen.

De wierookwortel hoort bij de schermbloemigen, net als de dodelijk giftige waterscheerling. Neem nooit een wild schermbloemig kruid in zonder zekerheid over de soort.