Traditie in Azië
Zuid-Azië; klassieke teksten opgebouwd over eeuwen
Ayurveda betekent letterlijk "kennis van het leven": āyus is leven, veda is kennis. De wortels liggen diep in de geschiedenis van Zuid-Azië. In de Vedische teksten, vooral de Atharvaveda, komen al geneeskrachtige planten en spreuken tegen ziekte voor, maar een samenhangend medisch systeem tekent zich pas later af.
Dat systeem kreeg vorm in drie klassieke werken die samen de Bṛhat Trayī heten, "de grote drie": de Charaka Samhita, over inwendige geneeskunde, de Sushruta Samhita, over chirurgie, en de Ashtanga Hridaya van Vagbhata. De eerste twee groeiden over eeuwen en kregen hun huidige vorm ruwweg tussen enkele eeuwen vóór en enkele eeuwen na het begin van onze jaartelling. Vagbhata vatte rond de zevende eeuw beide samen. Traditionele dateringen liggen vaak veel vroeger; historici houden het op deze voorzichtigere schattingen.
Ayurveda stond nooit op zichzelf. Het beïnvloedde de Tibetaanse Sowa Rigpa en ontmoette Unani, de Grieks-Arabische geneeskunde die met islamitische vorsten naar India kwam. Onder Brits koloniaal bestuur werd westerse geneeskunde de officiële norm. Vanaf het eind van de negentiende eeuw bouwden Indiase hervormers Ayurveda opnieuw op, met eigen colleges, apotheken en gestandaardiseerde middelen. Daarom ziet de Ayurveda van nu er op veel punten anders uit dan de klassieke praktijk.
Volgens de klassieke leer is alles opgebouwd uit vijf grote elementen (pañcamahābhūta): ruimte, lucht, vuur, water en aarde. In het lichaam werken ze als drie doshas. Vata staat voor beweging en komt voort uit lucht en ruimte. Pitta staat voor omzetting en warmte, uit vuur en water. Kapha geeft structuur en samenhang, uit water en aarde.
Ieder mens krijgt bij de geboorte een eigen verhouding tussen de doshas mee, de prakriti. Gezondheid betekent dat de doshas in evenwicht zijn, dat het spijsverteringsvuur (agni) goed werkt, dat de lichaamsweefsels (dhātu) gezond zijn en de afvalstoffen (mala) goed worden afgevoerd, en dat het gemoed helder is. Ziekte begint volgens deze leer vaak bij een verstoorde agni en de ophoping van onverteerde resten (āma).
Behandelen volgt dezelfde logica. Voeding en kruiden worden gekozen op hun smaak (rasa, er zijn er zes), hun werking, verwarmend of verkoelend (vīrya), en hun nawerking na de vertering (vipāka). Een goed dagritme (dinacharya) en het meebewegen met de seizoenen (ritucharya) wegen even zwaar als de middelen zelf. De klassieke Ayurveda kent acht takken, van inwendige geneeskunde en chirurgie tot kindergeneeskunde, giftenleer en verjonging (rasāyana).
Een ayurvedisch geneesheer heet vaidya. Eeuwenlang ging de kennis van leraar op leerling, in de guru-shishya-parampara, vaak binnen families. Leerlingen leerden de klassieke verzen uit het hoofd en keken mee in de praktijk van hun leraar.
Naast deze geschoolde traditie bestond, en bestaat nog steeds, een brede volkskennis. Denk aan huismiddelen, keukenkruiden en lokale genezers zonder klassieke opleiding, die wel diep geworteld zijn in hun streek.
Tegenwoordig leiden Indiase universiteiten op tot Bachelor of Ayurvedic Medicine and Surgery (BAMS), een opleiding van ruim vijf jaar inclusief stage. Sinds 2014 ziet het Indiase ministerie van AYUSH toe op onderwijs, onderzoek en regelgeving voor Ayurveda en andere traditionele zorgsystemen.
De Charaka Samhita is de grote tekst over inwendige geneeskunde. In acht delen en 120 hoofdstukken behandelt ze diagnose, voeding, behandeling en ook de ethiek van de arts. Ze legt veel nadruk op redeneren en op het zorgvuldig onderzoeken van de patiënt.
De Sushruta Samhita is vooral bekend om de chirurgie. Ze beschrijft instrumenten, wondverzorging en ingrepen, waaronder reconstructies van de neus die veel later ook in Europa de aandacht trokken. Daarnaast bevat ze een omvangrijke plantenkennis.
De Ashtanga Hridaya van Vagbhata vat de eerdere werken samen in verzen en wordt tot vandaag veel gebruikt in het onderwijs, vooral in Kerala. Latere werken bouwden voort op deze basis. De Bhavaprakasha uit de zestiende eeuw beschrijft bijvoorbeeld ook ziekten en planten die met Europese handelaren in India waren gekomen.
In India is Ayurveda een erkend zorgsysteem naast de reguliere geneeskunde, met eigen ziekenhuizen, klinieken en een grote farmaceutische industrie. Ook in Nepal en Sri Lanka heeft het een plaats in de gezondheidszorg. Kerala staat bekend om zijn behandeltradities, zoals de reinigingskuur panchakarma.
Sinds 2022 heeft de Wereldgezondheidsorganisatie in Jamnagar, in de Indiase deelstaat Gujarat, haar Global Centre for Traditional Medicine, opgezet met steun van de Indiase regering. Buiten Azië kennen de meeste mensen Ayurveda als leefstijl- of wellnessbenadering. In veel westerse landen, waaronder de Verenigde Staten, is het geen gereguleerd beroep.
Goed opgezet wetenschappelijk onderzoek is schaars. Er zijn bescheiden aanwijzingen voor nut bij onder meer artrose, maar voor de meeste toepassingen ontbreekt stevig bewijs.
Planten vormen het grootste deel van de ayurvedische apotheek. Daarnaast komen mineralen, metalen en dierlijke producten voor, vooral in de latere rasashastra: de alchemistische tak die metalen bewerkt tot zogenoemde bhasma's.
Bekende planten zijn kurkuma (haridra), tulsi of heilige basilicum, ashwagandha, gember, neem en guduchi, en de drie vruchten van triphala: amalaki, bibhitaki en haritaki. Een plant wordt zelden los gebruikt. Formules combineren meerdere middelen, vaak met honing, ghee of melk als drager (anupāna), die de werking zou sturen.
Voeding is in Ayurveda een geneesmiddel op zich. Kitchari, rijst gekookt met mungbonen en kruiden, gekruide melk en ghee horen bij de dagelijkse zorg. Wat goed is, hangt af van iemands prakriti, van het seizoen en zelfs van het tijdstip van de dag.
Ayurveda is een levend kennissysteem met religieuze en filosofische wortels in Zuid-Azië, geen verzameling wellnessproducten. De begrippen hebben een precieze betekenis; een "dosha-test" in een tijdschrift doet de traditie tekort.
Wees ook praktisch voorzichtig. Sommige ayurvedische producten, vooral uit de metaalbewerkende traditie, kunnen lood, kwik of arseen bevatten. In een Amerikaans onderzoek uit 2015 had 40 procent van de gebruikers verhoogde loodwaarden in het bloed. Koop alleen bij betrouwbare leveranciers en overleg met een arts, zeker bij zwangerschap, borstvoeding of medicijngebruik.
Uit de keuken
AziëHaldi doodh, warme kurkumamelkMelk met kurkuma en specerijen: in Indiase huishoudens een vertrouwde drank voor het slapengaan of bij een verkoudheid.Rust en slaapVerkoudheidKurkuma · Zwarte peper en pippali · Gember1 grote mok · 10 minuten
Miansari66 · CC0AziëGulkand, confituur van rozenblaadjesRozenblaadjes en suiker die samen in de zon rijpen tot een geurige, zoete pasta.Warme dagenRoos en rozenbottelEen pot van ca. 300 g · 30 minuten, plus 2–3 weken rijpenRegister
Let opAzië · Kruid · № 346
Pterocarpus santalinus
Traditioneel toegeschreven
Koortswerend, koortsverlagend, lustopwekkend, samentrekkend, bitter, verkoelend, zweetdrijvend, ontwormend; bij chronische dysenterie, bloedende aambeien, galklachten, huidziekten.
Let opEuropa · Kruid · № 89
Rosa spp.
Rozenbottels zijn rijk aan vitamine C; een poeder ervan is onderzocht bij artrose, met bescheiden resultaten. Rozenwater en -olie worden in huidverzorging en als geur gebruikt.
Let opAfrika · Kruid · № 399
Achyranthes aspera
Traditioneel toegeschreven
Samentrekkend, urinedrijvend, zuiverend, koortswerend, laxerend; bij oedeem door nieren, bronchiale klachten, lepra, buikpijn, aambeien, steenpuisten, beginnende diarree; in hoge doses abortief.
Let opAzië · Kruid · № 426
Asparagus adscendens
Traditioneel toegeschreven
Voedend, versterkend, melkbevorderend, verzachtend, verkoelend; bij zaadverlies, chronische witte vloed, diarree, dysenterie, algemene zwakte, impotentie.
Let opAzië · Kruid · № 321
Carthamus tinctorius
Traditioneel toegeschreven
Laxerend, urinedrijvend, ontstekingsremmend.
Let opAzië · Kruid · № 345
Crocus sativus
Traditioneel toegeschreven
Stimulerend, lustopwekkend, maagversterkend, pijnstillend, krampwerend, kalmerend, menstruatiebevorderend; bij uitblijvende menstruatie, koorts, hysterie, melancholie, witte vloed, aambeien; pasta bij kneuzingen, zenuw- en reumapijn.
Let opAzië · Kruid · № 140
Santalum album
In de Ayurveda als 'verkoelend' middel bij huidirritatie en urinewegklachten gebruikt; de olie wordt in aromatherapie gebruikt. Klinisch bewijs is beperkt.
Let opAzië · Kruid · № 507
Helicteres isora
Traditioneel toegeschreven
Slijmoplossend, verzachtend, licht samentrekkend, maagversterkend; bij koliek, winderigheid, diarree, chronische dysenterie, diabetes, oorontsteking, slangenbeten.
Let opAzië · Kruid · № 535
Pandanus tectorius
Traditioneel toegeschreven
Bitter, laxerend, aromatisch; bladeren bij lepra, pokken, schurft, syfilis, leukoderma; helmknoppen bij oorpijn, hoofdpijn en bloedziekten; olie bij hoofdpijn en reuma.
Let opAzië · Kruid · № 470
Cordia myxa
Traditioneel toegeschreven
Vrucht verzachtend, slijmoplossend, urinedrijvend, licht laxerend; schors licht samentrekkend en versterkend; bij hoest en borstziekten, galklachten, buikkrampen, indigestie, koorts, zweren, slangenbeten.
Let opEuropa · Voeding · № 61
Apium graveolens
Groente en specerij. Het zaad werd traditioneel gebruikt bij jicht, gewrichtsklachten en als plaspoeder. Overtuigend klinisch bewijs ontbreekt.
Let opAfrika · Kruid · № 117
Senna alexandrina
Blad en peulen bevatten sennosiden: een prikkelend laxeermiddel dat bij kortdurende verstopping werkt. Het is opgenomen in moderne vrij verkrijgbare laxeermiddelen.
Let opAfrika · Voeding · № 356
Sesamum indicum
Traditioneel toegeschreven
Verzachtend, huidverzachtend, urinedrijvend, menstruatie- en melkbevorderend, laxerend; bladeren bij luchtwegklachten, diarree en dysenterie bij kinderen, blaascatarre; zaden bij bloedende aambeien, uitblijvende of pijnlijke menstruatie.
Let opAzië · Kruid · № 494
Evolvulus alsinoides
Traditioneel toegeschreven
Bitter tonicum, zuiverend, koortsverlagend, ontwormend, ontstekingsremmend; bij koorts, zenuwzwakte, geheugenverlies, dysenterie, diarree en indigestie (met tulsi), chronische bronchitis en astma.
Let opAzië · Kruid · № 122
Asparagus racemosus
In de Ayurveda een belangrijk verjongend middel voor vrouwen en gebruikt bij borstvoeding en maagklachten. Studies zijn klein en van wisselende kwaliteit.
Let opAzië · Kruid · № 351
Senegalia rugata (syn. Acacia concinna)
Traditioneel toegeschreven
Natuurlijke shampoo, reinigt hoofdhuid en haar.
Let opAzië · Voeding · № 220
Citrus sinensis
Traditioneel toegeschreven
Tegen roos; zoete sinaasappels goed voor huid en haar.
Let opAzië · Kruid · № 406
Albizzia lebbek
Traditioneel toegeschreven
Zuiverend, insectwerend, antiallergisch; bij bronchitis, lepra, verlamming, tandvleesontsteking, wormen, slangenbeten en schorpioensteken, nachtblindheid.
Let opAzië · Kruid · № 180
Papaver somniferum
Het melksap van de onrijpe zaadbol (opium) bevat morfine, codeïne en andere alkaloïden. Morfine en daarvan afgeleide opioïden zijn onmisbare pijnstillers in de moderne geneeskunde, maar zeer verslavend. De zaden (maanzaad) zijn een gewoon voedingsmiddel.
Let opAzië · Voeding · № 519
Luffa cylindrica
Traditioneel toegeschreven
Zaden braakopwekkend, laxerend, urinedrijvend; vrucht verkoelend, verzachtend, eetlustopwekkend, urinedrijvend, melkbevorderend; olie bij huidaandoeningen.
Let opAzië · Kruid · № 538
Phyllanthus fraternus
Traditioneel toegeschreven
Urinedrijvend, samentrekkend, verkoelend, laxerend, bitter tonicum; bij oedeem, gonorroe, urogenitale ziekten, geelzucht, obstipatie, buikpijn, indigestie, dysenterie, lichte wisselkoorts, zware menstruatie.
Let opMidden-Amerika en Caraïben · Kruid · № 456
Cassia tora
Traditioneel toegeschreven
Mild laxerend, zuiverend; darmklachten en koorts bij doorkomende tanden, kompres bij jicht, ischias en gewrichtspijn; zaden bij ringworm, schurft en eczeem; wortel bij slangenbeten.
Let opAzië · Kruid · № 534
Paederia foetida
Traditioneel toegeschreven
Urinedrijvend, ontstekingsremmend, krampwerend; bij urineretentie, blaasstenen, aambeien, ontstoken milt, diarree bij kinderen, reuma en stijve gewrichten, opgezette buik door gassen.
Let opAzië · Kruid · № 531
Ochrocarpus longifolius
Traditioneel toegeschreven
Samentrekkend, aromatisch, stimulerend, windverdrijvend, maagversterkend; tegen dorst en maagirritatie, bij dysenterie, kiespijn, indigestie, aambeien, schorpioensteken.
Let opAzië · Kruid · № 512
Hygrophila auriculata
Traditioneel toegeschreven
Wortel verkoelend, bitter tonicum, urinedrijvend, verzachtend; zaden urinedrijvend en lustopwekkend; bij oedeem, nierstenen en urogenitale klachten, geelzucht, impotentie en zwakte, astma.
Let opOceanië · Anders · № 55
Calophyllum inophyllum
Olie die vooral in huidverzorging wordt gebruikt; medische claims zijn niet vastgesteld.
Let opAfrika · Voeding · № 560
Tamarindus indica
Traditioneel toegeschreven
Rijpe vrucht zuur, verkoelend, windverdrijvend, laxerend, tegen scheurbuik, galafdrijvend; bij ontstoken zwellingen, galbraken, bindvliesontsteking (bloemen), bloedende aambeien, keelklachten, zweren, verlamming (schors), gonorroe (as).
Let opAfrika · Kruid · № 549
Salvadora persica
Traditioneel toegeschreven
Windverdrijvend, urinedrijvend, ontstoppend; bladeren bij reuma, scheurbuik, pijnlijke gezwellen, aambeien, astma en hoest; bloemolie bij winderigheid, slijm, wormen, lepra, gonorroe, hoofdpijn en reumapijn.
Let opAzië · Voeding · № 268
Triticum aestivum
Traditioneel toegeschreven
Versterkt, verjongt, verzacht zweren, wekt eetlust, bevordert genezing van botbreuken, geeft stabiliteit, gezonde teint; licht lustopwekkend; anti-stress ontbijt.
Let opAzië · Kruid · № 195
Taxus baccata
Traditioneel toegeschreven
Windverdrijvend, slijmoplossend, maagversterkend, versterkend; blad en vrucht menstruatiebevorderend, kalmerend, krampwerend; bij astma, hik, indigestie, bloed ophoesten, epilepsie, stenen, nervositeit.
Let opAzië · Kruid · № 570
Zanthoxylum alatum
Traditioneel toegeschreven
Versterkend, maagversterkend, windverdrijvend, aromatisch; bij koorts, indigestie, cholera en kiespijn.
Let opAfrika · Kruid · № 467
Coccinia indica
Traditioneel toegeschreven
Zuiverend, laxerend (schors), krampwerend en slijmoplossend (blad en stengel), bloedsuikerverlagend; bij beginnende diabetes, klierzwellingen, huidziekten, pokkenuitslag, gonorroe, bronchitis.
Let opAzië · Kruid · № 497
Ficus racemosa
Traditioneel toegeschreven
Samentrekkend, windverdrijvend, maagversterkend, wormdodend, bloedsuikerverlagend; wondspoeling, bij dysenterie, galklachten, aambeien, diarree, aften, zware menstruatie, bloed ophoesten, keelpijn, diabetes.
Let opAzië · Kruid · № 40
Ocimum tenuiflorum
Aromatische plant die als kruidenthee wordt gedronken; behandelclaims zijn niet vastgesteld.
Let opAzië · Voeding · № 240
Allium cepa
Traditioneel toegeschreven
Stimulerend, urinedrijvend, slijmoplossend, huidprikkelend, lustopwekkend, antiseptisch; bij hoest, aambeien, geelzucht, indigestie, insectenbeten, steenpuisten, wonden, wintertenen en pijnlijke gewrichten.
Let opAzië · Kruid · № 515
Justicia adhatoda
Traditioneel toegeschreven
Slijmoplossend, urinedrijvend, krampwerend, zuiverend, bronchusverwijdend; bekend Ayurvedisch middel bij bronchitis, astma, hoest, koorts, geelzucht en tuberculose; wortel bij malaria, difterie en gonorroe.