Avicenna's Canon aan Europese universiteiten

Ibn Sina, in Europa bekend als Avicenna, werd in 980 geboren bij Buchara, in het huidige Oezbekistan. Hij was een wonderkind: als jongeman werkte hij al als arts aan het hof. Hij schreef over filosofie, wiskunde, sterrenkunde en geneeskunde, en stierf in 1037 in Hamadan, in het huidige Iran.

Rond 1025 voltooide hij de Canon van de geneeskunde, al-Qanun fi al-Tibb. In vijf boeken bracht hij de Griekse geneeskunde van Hippocrates en Galenus samen met Perzische, Arabische en Indiase kennis en met eigen waarnemingen.

In de twaalfde eeuw vertaalde Gerard van Cremona de Canon in Toledo in het Latijn. Vanaf de dertiende eeuw gebruikten Europese geleerden het werk, en vanaf de veertiende eeuw stond het op het programma van universiteiten. In 1472 verscheen de eerste gedrukte Latijnse uitgave, en in Padua werd de Canon nog in 1715 onderwezen.

De Canon bouwt voort op de leer van de vier lichaamssappen en de temperamenten. Ibn Sina werkte die leer zeer systematisch uit, met aandacht voor oorzaken, verschijnselen en behandeling van ziekten.

Hij legde ook nieuwe nadruk op waarneming en proef. Hij formuleerde zeven regels om de werking van een geneesmiddel te testen, onder meer: test het middel bij twee tegengestelde aandoeningen, en doe proeven op het menselijk lichaam, want een proef op dieren zegt niet alles.

Ibn Sina schreef ook over besmetting, over het belang van schone lucht en water, en over de invloed van de geest op het lichaam.

Aan Europese universiteiten, zoals in Montpellier, Bologna, Padua en Parijs, was de Canon een van de belangrijkste leerboeken. Studenten lazen hem in het Latijn en leerden er de grondbeginselen van de geneeskunde uit.

De Canon was zo gezaghebbend dat hij lang niet ter discussie stond. Daar kwam in de zestiende eeuw verzet tegen. Volgens de overlevering verbrandde de arts Paracelsus in 1527 in Bazel een exemplaar, om te laten zien dat artsen zelf moesten kijken in plaats van oude boeken te volgen.

Door het werk van onder anderen Vesalius en Harvey verloor de Canon langzaam zijn plaats, maar hij bleef nog lang als achtergrond gelezen.

De Canon telt vijf boeken. Het eerste behandelt de grondbeginselen. Het tweede is een materia medica met zo'n achthonderd enkelvoudige middelen, alfabetisch geordend. Het derde behandelt ziekten per lichaamsdeel, het vierde ziekten die het hele lichaam treffen, en het vijfde samengestelde middelen.

Van de Latijnse Canon verschenen honderden handschriften en tientallen gedrukte uitgaven. In 1593 verscheen in Rome ook een gedrukte Arabische uitgave.

Ibn Sina schreef daarnaast het Kitab al-Shifa, het "Boek van de genezing", dat ondanks de titel over filosofie en wetenschap gaat.

In de islamitische wereld wordt Ibn Sina nog steeds als een van de grootste geleerden vereerd. In de Unani-geneeskunde in Zuid-Azië is de Canon nog altijd een basiswerk.

Voor historici is de Canon een sleutelwerk: hij laat zien hoe kennis van de klassieke oudheid via de islamitische wereld naar Europa kwam.

Zijn ideeën over proeven met geneesmiddelen worden soms gezien als een vroege stap naar het klinisch onderzoek.

De materia medica in de Canon beschrijft honderden planten, mineralen en dierlijke middelen, met hun temperament en werking.

Veel middelen komen uit het Midden-Oosten en Azië, zoals saffraan, kaneel, roos, zwarte komijn, senna, zoethout en kamille.

Middelen werden vaak gecombineerd tot siropen, pasta's en pillen.

De Canon laat zien hoeveel Europa te danken heeft aan Perzische en Arabische geleerden. De Europese geneeskunde is niet alleen op Grieks-Romeinse wortels gebouwd.

Als geschiedenis is de Canon fascinerend. Als medisch advies is hij achterhaald.