Traditie in Europa

Grieks-Romeinse geneeskunde

Geschriften vanaf de 5e eeuw v.Chr.

Recepten (1) Kruiden in deze traditie (43)

Een plant uit de Weense Dioscorides, een afschrift van De materia medica van rond 512. publiek domein

Geschiedenis

De Griekse geneeskunde begon niet met artsen maar met goden. In heiligdommen van Asklepios, zoals in Epidauros en op het eiland Kos, sliepen zieken een nacht in de tempel, in de hoop dat de god hen in een droom zou genezen of raad zou geven.

In de vijfde eeuw v.Chr. ontstond op Kos een andere benadering, verbonden met de naam Hippocrates (ca. 460–370 v.Chr.). De zogenoemde Hippocratische geschriften, zo'n zestig teksten van verschillende auteurs, zoeken de oorzaak van ziekte niet bij de goden, maar in het lichaam, de voeding, het klimaat en de leefwijze.

Later bouwden anderen hierop voort. Theophrastos schreef in de vierde eeuw v.Chr. het eerste grote werk over planten. In de eerste eeuw n.Chr. beschreef de Griekse legerarts Dioscorides in De materia medica zo'n zeshonderd planten en hun gebruik. Galenus (129–ca. 216), een arts uit Pergamon die in Rome werkte, bracht alles samen in een enorm oeuvre dat ruim vijftienhonderd jaar de Europese en islamitische geneeskunde zou bepalen.

Kernideeën

De kern van de klassieke geneeskunde is de leer van de vier lichaamssappen: bloed, slijm, gele gal en zwarte gal. Ze horen bij de vier elementen en de vier kwaliteiten: warm, koud, droog en vochtig. Gezondheid is een goede menging van de sappen, krasis; ziekte is een verstoring ervan.

Galenus werkte dat uit tot een leer van temperamenten. Naar welk sap overheerst, is iemand sanguinisch, flegmatisch, cholerisch of melancholisch. Die woorden gebruiken we nog steeds.

De behandeling volgde de natuur. Het lichaam heeft een eigen genezende kracht, en de arts ondersteunt die met voeding, rust, beweging, baden en middelen. Voeding, diaita, was het eerste geneesmiddel.

Kennis en overdracht

Artsen leerden het vak in families, in scholen als die van Kos en Knidos, of bij een meester. In Alexandrië werd in de derde eeuw v.Chr. zelfs het menselijk lichaam onderzocht door ontleding.

De eed van Hippocrates, met beloften om de patiënt geen kwaad te doen en geheimhouding te bewaren, laat zien dat artsen zich als een beroepsgroep met eigen ethiek zagen.

Naast de geleerde artsen waren er kruidenverzamelaars, rhizotomoi, die wortels en planten groeven en verkochten, vaak met eigen rituelen en geheimen.

Teksten en figuren

De Hippocratische geschriften behandelen onder meer de natuur van de mens, lucht, water en plaatsen, epidemieën en de eed. Ze vormen het begin van de westerse medische literatuur.

De materia medica van Dioscorides bleef eeuwenlang het belangrijkste werk over geneeskrachtige planten. Een prachtig geïllustreerd handschrift ervan, de Weense Dioscorides uit 512, staat op de UNESCO-lijst van het werelddocumentair erfgoed.

Ook de Naturalis Historia van Plinius de Oudere en het werk van Celsus, De medicina, zijn belangrijke bronnen. Galenus schreef honderden werken; vele zijn via Arabische vertalingen bewaard gebleven.

Vandaag

De leer van de lichaamssappen is door de moderne geneeskunde vervangen, maar de invloed van de klassieke geneeskunde is overal. Medische termen komen uit het Grieks en Latijn, artsen leggen bij hun afstuderen vaak een eed af die op de Hippocratische is gebaseerd, en de staf van Asklepios met de slang is het symbool van de geneeskunde.

De nadruk op leefstijl, voeding en het voorkomen van ziekte is weer actueel.

Veel planten uit Dioscorides worden nog steeds gebruikt, en sommige zijn onderzocht en blijken werkzame stoffen te bevatten.

Natuur in de traditie

De klassieke geneeskunde gebruikte honderden planten uit het Middellandse Zeegebied. Olijfolie was de basis van zalven en de keuken. Laurier was heilig voor Apollo, de vader van Asklepios. Munt, venkel, wijnruit, knoflook en alsem kwamen veel voor.

Sommige planten waren gevaarlijk. Scheerling was het gif waarmee de filosoof Socrates in 399 v.Chr. ter dood werd gebracht. Alruin werd gebruikt als pijnstiller en slaapmiddel, en er hingen veel legenden omheen. De slaapbol leverde opium.

Een beroemde verdwenen plant is silphium uit Cyrene, in het huidige Libië, die zo gewild was dat hij al in de oudheid uitstierf.

Respectvol omgaan

De klassieke geneeskunde is de basis van de Europese én de islamitische geneeskunde. Ze is bewaard en verrijkt door Arabische en Perzische geleerden.

Lees de oude teksten als geschiedenis. Sommige middelen, zoals scheerling en alruin, zijn dodelijk giftig.

Uit de keuken

Recepten uit deze traditie

EuropaOxymel met tijmHoning en azijn, de klassieke 'zuur-zoete' drank van Griekse en Romeinse artsen.AlledaagsTijmEen fles van ca. 300 ml · 10 minuten, plus 2 weken trekken

Kruiden in deze traditie

Let op
Europa · Kruid · № 79
Alant
Inula helenium
De wortel wordt traditioneel gebruikt bij hoest met slijm en bronchitis; ze bevat veel inuline. Klinisch bewijs is beperkt.
Grieks-Romeinse geneeskunde+4
Let op
Europa · Kruid · № 835
Alruin
Mandragora officinarum
Zeer giftige plant met tropaanalkaloïden, in de oudheid gebruikt als pijnstiller en slaapmiddel.
Grieks-Romeinse geneeskunde+1
Let op
Europa · Kruid · № 63
Alsem
Artemisia absinthium
Een van de bitterste kruiden; traditioneel gebruikt om eetlust en spijsvertering op gang te brengen en tegen darmwormen. Klinisch bewijs is beperkt.
Grieks-Romeinse geneeskunde+5
Let op
Azië · Kruid · № 228
Anijs
Pimpinella anisum
Traditioneel toegeschreven
Geeft een natuurlijk lipvergrotend effect.
Unani-geneeskunde+2Volksgeloof
Let op
Europa · Voeding · № 65
Asperge
Asparagus officinalis en A. racemosus
Voedzame groente; wortel en scheuten werden traditioneel als plaspoeder gebruikt. Er is geen goed bewijs voor een geneeskrachtig effect.
Grieks-Romeinse geneeskunde+2
Let op
Afrika · Kruid · № 413
Bertramswortel
Anacyclus pyrethrum
Traditioneel toegeschreven
Speekselbevorderend, zenuwversterkend; bij kiespijn en cariës, keelpijn, amandelontsteking, epilepsie, reuma.
Ayurveda+3
Let op
Europa · Kruid · № 93
Betonie
Betonica officinalis (syn. Stachys officinalis)
Traditioneel gebruikt bij spanningshoofdpijn en nervositeit. Modern klinisch onderzoek ontbreekt.
Grieks-Romeinse geneeskunde+3
Let op
Europa · Kruid · № 513
Bilzekruid
Hyoscyamus niger
Traditioneel toegeschreven
Bedwelmend, verdovend, pijnstillend, kalmerend, krampwerend, pupilverwijdend.
Grieks-Romeinse geneeskunde+3
Let op
Europa · Kruid · № 233
Cipres
Cupressus sempervirens
Traditioneel toegeschreven
Antiseptisch, krampwerend, kalmerend, urinedrijvend.
Grieks-Romeinse geneeskunde+2Volksgeloof
Let op
Europa · Kruid · № 56
Duizendblad
Achillea millefolium
Traditioneel gebruikt om kleine wondjes te stelpen, bij koorts en verkoudheid en als bitter voor de spijsvertering. Klinisch bewijs is beperkt.
Grieks-Romeinse geneeskunde+6Volksgeloof
Let op
Europa · Kruid · № 76
Gele gentiaan
Gentiana lutea
De wortel is een van de bitterste stoffen die bekend zijn en wordt van oudsher gebruikt om eetlust en spijsvertering te stimuleren. Studies zijn klein.
Grieks-Romeinse geneeskunde+1
Let op
Europa · Kruid · № 836
Gevlekte scheerling
Conium maculatum
Dodelijk giftige schermbloemige. Het gif coniine verlamt de spieren, ook de ademhaling.
Grieks-Romeinse geneeskunde
Let op
Europa · Kruid · № 59
Heemst
Althaea officinalis
Wortel en blad bevatten veel slijmstoffen die een verzachtend laagje vormen; ze worden gebruikt bij droge hoest, keelirritatie en een geprikkelde maag. Het bewijs is bescheiden.
Grieks-Romeinse geneeskunde+3Volksgeloof
Let op
Europa · Kruid · № 103
IJzerhard
Verbena officinalis
Traditioneel gebruikt bij nervositeit, uitputting en als bitter voor de spijsvertering. Wetenschappelijk bewijs ontbreekt grotendeels.
Grieks-Romeinse geneeskunde+3Volksgeloof
Let op
Azië · Kruid · № 461
Indiaas laurierblad
Cinnamomum tamala
Traditioneel toegeschreven
Windverdrijvend, stimulerend, urine- en zweetdrijvend, ontstoppend, melkbevorderend; bij gebrek aan eetlust, blaasklachten, droge mond, verkoudheid, diarree, misselijkheid, indigestie, winderigheid, braken.
Ayurveda+2
Let op
Europa · Kruid · № 203
Iris
Iris florentina (I. germanica 'Florentina')
De gedroogde wortel (orriswortel) ruikt naar viooltjes en is een geurfixeerder in parfum en potpourri. Medicinaal werd ze bij hoest en kinderen bij het tanden gebruikt; ze kan allergieën veroorzaken.
Grieks-Romeinse geneeskunde+1Volksgeloof
Let op
Azië · Kruid · № 130
Jatamansi
Nardostachys jatamansi
In de Ayurveda gebruikt als kalmerend middel bij slapeloosheid en onrust. Er is vooral dierproefonderzoek; klinisch bewijs ontbreekt.
Ayurveda+4
Let op
Europa · Kruid · № 100
Klein hoefblad
Tussilago farfara
Een van de oudste hoestkruiden; het blad bevat verzachtende slijmstoffen. Door de giftige alkaloïden wordt het nu afgeraden.
Grieks-Romeinse geneeskunde+3
Let op
Afrika · Voeding · № 12
Knoflook
Allium sativum
Voedingsmiddel met een lange gebruiksgeschiedenis. Supplementen zijn onderzocht, maar eventuele gezondheidseffecten zijn beperkt en geen vervanging voor zorg.
Oud-Egyptische geneeskunst+7Volksgeloof
Let op
Afrika · Kruid · № 464
Kolokwint
Citrullus colocynthis
Traditioneel toegeschreven
Drastisch laxerend en urinedrijvend; in grote doses braakopwekkend en zeer irriterend; bij ascites, geelzucht, urineziekten, reuma, galklachten, darmparasieten, obstipatie, oedeem; zaadolie bij slangen- en schorpioenbeten.
Ayurveda+3
Let op
Europa · Kruid · № 102
Koningskaars
Verbascum thapsus
Blad en bloemen bevatten slijmstoffen en worden traditioneel bij prikkelhoest en bronchitis gebruikt; de olie van de bloemen bij oorpijn. Klinisch bewijs is beperkt.
Grieks-Romeinse geneeskunde+4
Let op
Europa · Kruid · № 231
Koriander
Coriandrum sativum
Traditioneel toegeschreven
Aromatisch, stimulerend, windverdrijvend, maagversterkend, verkoelend, versterkend, urinedrijvend; bij winderigheid, koliek, reuma, zenuwpijn, keelpijn, indigestie, braken, verkoudheid, galklachten.
Grieks-Romeinse geneeskunde+5Volksgeloof
Let op
Europa · Kruid · № 213
Laurier
Laurus nobilis
Laurierblad is een keukenkruid met cineol en eugenol. De olie van de vruchten werd uitwendig bij spierpijn gebruikt; een medicinale werking is nauwelijks onderzocht.
Grieks-Romeinse geneeskunde+1Volksgeloof
Let op
Europa · Kruid · № 44
Lavendel
Lavandula angustifolia
Geurige plant voor bad- en parfumproducten en aromatherapie. Bewijs voor medische effecten is voorlopig.
Grieks-Romeinse geneeskunde+4Volksgeloof
Let op
Europa · Kruid · № 113
Malrove
Marrubium vulgare
Een bitter kruid dat traditioneel bij hoest met taai slijm en bronchitis wordt gebruikt. In Europa is het als traditioneel kruidengeneesmiddel erkend; klinisch bewijs is beperkt.
Grieks-Romeinse geneeskunde+3Volksgeloof
Let op
Azië · Kruid · № 216
Marjolein
Origanum majorana
Een mild aromatisch keukenkruid, verwant aan oregano. Het werd als thee bij een opgeblazen buik, verkoudheid en onrust gedronken; onderzoek bij mensen is schaars.
Unani-geneeskunde+2Volksgeloof
Let op
Afrika · Anders · № 28
Mirre
Commiphora myrrha
Een gomhars met een lange geschiedenis in geneeskunde, ritueel, parfum en wierook. Moderne behandelclaims zijn niet vastgesteld.
Oud-Egyptische geneeskunst+6Volksgeloof
Let op
Europa · Kruid · № 291
Monnikspeper
Vitex agnus-castus
Traditioneel toegeschreven
Stimuleert de hypofyse en de hormoonproductie.
Grieks-Romeinse geneeskunde+1
Let op
Europa · Kruid · № 3
Munt
Mentha × piperita
Pepermuntolie is in studies onderzocht bij het prikkelbare-darmsyndroom en vermindert daar mogelijk buikpijn. Thee wordt gebruikt bij een volle maag en misselijkheid. Bij maagzuur kan pepermunt klachten verergeren.
Grieks-Romeinse geneeskunde+4Volksgeloof
Let op
Europa · Voeding · № 362
Olijf
Olea europaea
Olijfolie vormt de basis van het mediterrane dieet, dat met een lagere kans op hart- en vaatziekten wordt verbonden. Olijfbladextract wordt verkocht als middel tegen infecties en hoge bloeddruk; het bewijs daarvoor is beperkt en er is geen bewijs dat het griep of andere virusinfecties behandelt.
Grieks-Romeinse geneeskunde+1
Let op
Europa · Kruid · № 219
Peterselie
Petroselinum crispum
Een vitamine C- en K-rijk keukenkruid. Wortel en zaad werden als plaspoeder gebruikt. Grote hoeveelheden zaad of olie zijn giftig en kunnen weeën opwekken.
Grieks-Romeinse geneeskunde+1Volksgeloof
Let op
Azië · Kruid · № 132
Pioen
Paeonia lactiflora en P. suffruticosa
De gepelde wortel (bai shao, witte pioen) wordt in de Chinese geneeskunde gebruikt bij krampen, menstruatiepijn en spierpijn. Er zijn studies naar combinatieformules, maar weinig naar pioen alleen.
Chinese geneeskundige tradities+3
Let op
Europa · Kruid · № 590
Polei
Mentha pulegium
Traditioneel toegeschreven
Stimulerend, samentrekkend, menstruatiebevorderend, zweetdrijvend; brengt uitgestelde menstruatie op gang, kalmeert de maag, verlaagt plotselinge hoge koorts.
Grieks-Romeinse geneeskunde+2
Let op
Europa · Kruid · № 91
Schietwilg
Salix alba
De bast bevat salicine, dat in het lichaam deels wordt omgezet in salicylzuur. Er zijn aanwijzingen voor een matig effect bij lage rugpijn en gewrichtspijn.
Grieks-Romeinse geneeskunde+3Volksgeloof
Let op
Europa · Kruid · № 43
Sint-janskruid
Hypericum perforatum
Kan volgens onderzoek helpen bij lichte tot matige depressie; voor andere toepassingen is het bewijs onvoldoende.
Grieks-Romeinse geneeskunde+3Volksgeloof
Let op
Azië · Kruid · № 180
Slaapbol
Papaver somniferum
Het melksap van de onrijpe zaadbol (opium) bevat morfine, codeïne en andere alkaloïden. Morfine en daarvan afgeleide opioïden zijn onmisbare pijnstillers in de moderne geneeskunde, maar zeer verslavend. De zaden (maanzaad) zijn een gewoon voedingsmiddel.
Ayurveda+4