Angelsaksische geneeskunde

Uit Angelsaksisch Engeland, ruwweg van de vijfde eeuw tot de Normandische verovering in 1066, zijn opvallend veel medische teksten in de volkstaal bewaard: het Oudengels. Dat is uitzonderlijk in Europa, waar geleerde teksten meestal in het Latijn waren.

Het bekendste werk is Bald's Leechbook, het "artsenboek van Bald", uit het midden van de tiende eeuw. Een aantekening aan het eind vertelt dat Bald de eigenaar was en dat een schrijver, Cild, het boek voor hem schreef. Het wordt bewaard in de British Library.

Andere bronnen zijn de Lacnunga, een verzameling recepten en bezweringen, en het Oudengelse Herbarium, een vertaling van een laat-Latijns kruidenboek. Samen geven ze een rijk beeld van zorg in vroegmiddeleeuws Engeland.

De Angelsaksische geneeskunde mengde verschillende werelden. Er is klassieke kennis uit Latijnse bronnen, er zijn christelijke gebeden, en er zijn bezweringen die teruggaan op oudere, heidense ideeën.

Ziekte kon worden veroorzaakt door elfen, die met onzichtbare pijlen schoten: ylfa gescot, "elfenschot". Ook "vliegend gif" en wormen werden als oorzaken gezien.

Daarom werden kruiden vaak gecombineerd met woorden. Een middel werkte beter als je erbij zong, op een bepaald uur plukte, of een gebed uitsprak.

Een arts heette in het Oudengels læce, wat ook "bloedzuiger" betekent. Een geneesmiddel was een læcedom.

Kennis werd bewaard in kloosters en door geleerde mensen, maar ook door gewone genezers die de kruiden in de omgeving kenden. De teksten laten zien dat er werd uitgewisseld: het Leechbook bevat zelfs recepten die zouden zijn gestuurd door de patriarch van Jeruzalem aan koning Alfred.

De recepten zijn praktisch: ze noemen ingrediënten, hoeveelheden en bereiding.

Bald's Leechbook telt drie delen: het eerste over uitwendige kwalen van hoofd tot voeten, het tweede over inwendige kwalen, en het derde, mogelijk een aparte tekst, met meer recepten en bezweringen.

De Lacnunga bevat het beroemde Negenkruidenbezwering, een gedicht waarin negen kruiden worden aangeroepen tegen gif en ziekte, onder meer bijvoet, weegbree, kamille, brandnetel, kervel en venkel.

In 2015 testten onderzoekers van de Universiteit van Nottingham een oogzalf uit Bald's Leechbook, van knoflook, ui of prei, wijn en ossengal. De zalf doodde in het laboratorium de resistente bacterie MRSA.

De Angelsaksische geneeskunde bestaat niet meer als traditie, maar ze trekt veel aandacht. Onderzoekers zoeken in oude recepten naar nieuwe middelen tegen bacteriën die resistent zijn tegen antibiotica.

Het onderzoek naar Bald's oogzalf liet zien dat oude kennis waardevol kan zijn, al betekent een resultaat in het laboratorium nog niet dat een middel bij mensen werkt.

Voor taalkundigen en historici zijn de teksten een schat aan Oudengelse woorden en ideeën.

De Angelsaksen gebruikten vooral planten uit hun omgeving: bijvoet, weegbree, brandnetel, betonie, venkel en kervel.

Uit het lookgeslacht kwamen veel middelen. Daarnaast gebruikten ze wijn, honing, boter, azijn en dierlijke middelen.

Het Oudengelse Herbarium beschrijft ook planten uit het Middellandse Zeegebied, die in Engeland niet groeiden, overgenomen uit Latijnse bronnen.

Lees de recepten als geschiedenis. Probeer ze niet zelf: de oogzalf bijvoorbeeld kan in het oog ernstige schade veroorzaken als hij niet steriel en juist wordt gemaakt.

De mengeling van kruiden en bezweringen laat zien hoe mensen in een onzekere wereld zochten naar zorg en bescherming.