Traditie in Azië
Zuid-Azië; klassieke teksten opgebouwd over eeuwen
Ayurveda betekent letterlijk "kennis van het leven": āyus is leven, veda is kennis. De wortels liggen diep in de geschiedenis van Zuid-Azië. In de Vedische teksten, vooral de Atharvaveda, komen al geneeskrachtige planten en spreuken tegen ziekte voor, maar een samenhangend medisch systeem tekent zich pas later af.
Dat systeem kreeg vorm in drie klassieke werken die samen de Bṛhat Trayī heten, "de grote drie": de Charaka Samhita, over inwendige geneeskunde, de Sushruta Samhita, over chirurgie, en de Ashtanga Hridaya van Vagbhata. De eerste twee groeiden over eeuwen en kregen hun huidige vorm ruwweg tussen enkele eeuwen vóór en enkele eeuwen na het begin van onze jaartelling. Vagbhata vatte rond de zevende eeuw beide samen. Traditionele dateringen liggen vaak veel vroeger; historici houden het op deze voorzichtigere schattingen.
Ayurveda stond nooit op zichzelf. Het beïnvloedde de Tibetaanse Sowa Rigpa en ontmoette Unani, de Grieks-Arabische geneeskunde die met islamitische vorsten naar India kwam. Onder Brits koloniaal bestuur werd westerse geneeskunde de officiële norm. Vanaf het eind van de negentiende eeuw bouwden Indiase hervormers Ayurveda opnieuw op, met eigen colleges, apotheken en gestandaardiseerde middelen. Daarom ziet de Ayurveda van nu er op veel punten anders uit dan de klassieke praktijk.
Volgens de klassieke leer is alles opgebouwd uit vijf grote elementen (pañcamahābhūta): ruimte, lucht, vuur, water en aarde. In het lichaam werken ze als drie doshas. Vata staat voor beweging en komt voort uit lucht en ruimte. Pitta staat voor omzetting en warmte, uit vuur en water. Kapha geeft structuur en samenhang, uit water en aarde.
Ieder mens krijgt bij de geboorte een eigen verhouding tussen de doshas mee, de prakriti. Gezondheid betekent dat de doshas in evenwicht zijn, dat het spijsverteringsvuur (agni) goed werkt, dat de lichaamsweefsels (dhātu) gezond zijn en de afvalstoffen (mala) goed worden afgevoerd, en dat het gemoed helder is. Ziekte begint volgens deze leer vaak bij een verstoorde agni en de ophoping van onverteerde resten (āma).
Behandelen volgt dezelfde logica. Voeding en kruiden worden gekozen op hun smaak (rasa, er zijn er zes), hun werking, verwarmend of verkoelend (vīrya), en hun nawerking na de vertering (vipāka). Een goed dagritme (dinacharya) en het meebewegen met de seizoenen (ritucharya) wegen even zwaar als de middelen zelf. De klassieke Ayurveda kent acht takken, van inwendige geneeskunde en chirurgie tot kindergeneeskunde, giftenleer en verjonging (rasāyana).
Een ayurvedisch geneesheer heet vaidya. Eeuwenlang ging de kennis van leraar op leerling, in de guru-shishya-parampara, vaak binnen families. Leerlingen leerden de klassieke verzen uit het hoofd en keken mee in de praktijk van hun leraar.
Naast deze geschoolde traditie bestond, en bestaat nog steeds, een brede volkskennis. Denk aan huismiddelen, keukenkruiden en lokale genezers zonder klassieke opleiding, die wel diep geworteld zijn in hun streek.
Tegenwoordig leiden Indiase universiteiten op tot Bachelor of Ayurvedic Medicine and Surgery (BAMS), een opleiding van ruim vijf jaar inclusief stage. Sinds 2014 ziet het Indiase ministerie van AYUSH toe op onderwijs, onderzoek en regelgeving voor Ayurveda en andere traditionele zorgsystemen.
De Charaka Samhita is de grote tekst over inwendige geneeskunde. In acht delen en 120 hoofdstukken behandelt ze diagnose, voeding, behandeling en ook de ethiek van de arts. Ze legt veel nadruk op redeneren en op het zorgvuldig onderzoeken van de patiënt.
De Sushruta Samhita is vooral bekend om de chirurgie. Ze beschrijft instrumenten, wondverzorging en ingrepen, waaronder reconstructies van de neus die veel later ook in Europa de aandacht trokken. Daarnaast bevat ze een omvangrijke plantenkennis.
De Ashtanga Hridaya van Vagbhata vat de eerdere werken samen in verzen en wordt tot vandaag veel gebruikt in het onderwijs, vooral in Kerala. Latere werken bouwden voort op deze basis. De Bhavaprakasha uit de zestiende eeuw beschrijft bijvoorbeeld ook ziekten en planten die met Europese handelaren in India waren gekomen.
In India is Ayurveda een erkend zorgsysteem naast de reguliere geneeskunde, met eigen ziekenhuizen, klinieken en een grote farmaceutische industrie. Ook in Nepal en Sri Lanka heeft het een plaats in de gezondheidszorg. Kerala staat bekend om zijn behandeltradities, zoals de reinigingskuur panchakarma.
Sinds 2022 heeft de Wereldgezondheidsorganisatie in Jamnagar, in de Indiase deelstaat Gujarat, haar Global Centre for Traditional Medicine, opgezet met steun van de Indiase regering. Buiten Azië kennen de meeste mensen Ayurveda als leefstijl- of wellnessbenadering. In veel westerse landen, waaronder de Verenigde Staten, is het geen gereguleerd beroep.
Goed opgezet wetenschappelijk onderzoek is schaars. Er zijn bescheiden aanwijzingen voor nut bij onder meer artrose, maar voor de meeste toepassingen ontbreekt stevig bewijs.
Planten vormen het grootste deel van de ayurvedische apotheek. Daarnaast komen mineralen, metalen en dierlijke producten voor, vooral in de latere rasashastra: de alchemistische tak die metalen bewerkt tot zogenoemde bhasma's.
Bekende planten zijn kurkuma (haridra), tulsi of heilige basilicum, ashwagandha, gember, neem en guduchi, en de drie vruchten van triphala: amalaki, bibhitaki en haritaki. Een plant wordt zelden los gebruikt. Formules combineren meerdere middelen, vaak met honing, ghee of melk als drager (anupāna), die de werking zou sturen.
Voeding is in Ayurveda een geneesmiddel op zich. Kitchari, rijst gekookt met mungbonen en kruiden, gekruide melk en ghee horen bij de dagelijkse zorg. Wat goed is, hangt af van iemands prakriti, van het seizoen en zelfs van het tijdstip van de dag.
Ayurveda is een levend kennissysteem met religieuze en filosofische wortels in Zuid-Azië, geen verzameling wellnessproducten. De begrippen hebben een precieze betekenis; een "dosha-test" in een tijdschrift doet de traditie tekort.
Wees ook praktisch voorzichtig. Sommige ayurvedische producten, vooral uit de metaalbewerkende traditie, kunnen lood, kwik of arseen bevatten. In een Amerikaans onderzoek uit 2015 had 40 procent van de gebruikers verhoogde loodwaarden in het bloed. Koop alleen bij betrouwbare leveranciers en overleg met een arts, zeker bij zwangerschap, borstvoeding of medicijngebruik.
Uit de keuken
AziëHaldi doodh, warme kurkumamelkMelk met kurkuma en specerijen: in Indiase huishoudens een vertrouwde drank voor het slapengaan of bij een verkoudheid.Rust en slaapVerkoudheidKurkuma · Zwarte peper en pippali · Gember1 grote mok · 10 minuten
Miansari66 · CC0AziëGulkand, confituur van rozenblaadjesRozenblaadjes en suiker die samen in de zon rijpen tot een geurige, zoete pasta.Warme dagenRoos en rozenbottelEen pot van ca. 300 g · 30 minuten, plus 2–3 weken rijpenRegister
Let opMidden-Amerika en Caraïben · Kruid · № 347
Tagetes erecta
Traditioneel toegeschreven
Remt talg bij vette huid, kalmeert en voorkomt uitdroging bij droge huid, hydrateert en houdt rimpels op afstand bij gecombineerde huid; spiritueel symbool van innerlijk vuur.
Let opAzië · Kruid · № 418
Aquilaria agallocha
Traditioneel toegeschreven
Stimulerend, hartversterkend, versterkend, windverdrijvend, galbevorderend; bij huidziekten, jicht en reuma, braken, slangenbeten, pijn van wonden, bronchitis bij kinderen, hoofdpijn, duizeligheid.
Let opAzië · Kruid · № 540
Premna obtusifolia
Traditioneel toegeschreven
Hartversterkend, maagversterkend, windverdrijvend, zuiverend, versterkend, ontstekingsremmend, bloedsuikerverlagend; bij zwellingen, pijn en diabetes; onderdeel van 'dashamula'.
Let opAzië · Kruid · № 340
Trachyspermum ammi
Traditioneel toegeschreven
Stimulerend, windverdrijvend, versterkend, aromatisch, krampwerend, antiseptisch; bij winderigheid, indigestie, koliek, diarree, cholera, darmkrampen; bron van thymol; tegen wormen.
Let opEuropa · Kruid · № 523
Mentha arvensis
Traditioneel toegeschreven
Aromatisch, windverdrijvend, stimulerend, krampwerend, menstruatiebevorderend, antiseptisch, maagversterkend, verkoelend, urinedrijvend; bladsap bij diarree en dysenterie, thee bij reuma en indigestie.
Let opAzië · Kruid · № 405
Alangium salviifolium
Traditioneel toegeschreven
Ontwormend, laxerend, braakopwekkend, urinedrijvend; tegengif bij vergiftigingen, bij diarree, lepra en huidziekten, hondenbeten, wormen, acute reuma.
Let opEuropa · Kruid · № 79
Inula helenium
De wortel wordt traditioneel gebruikt bij hoest met slijm en bronchitis; ze bevat veel inuline. Klinisch bewijs is beperkt.
Let opAfrika · Kruid · № 4
Aloe vera
De gel uit het blad wordt uitwendig gebruikt om de huid te verzachten en bij lichte brandwonden. Onderzoek naar wondgenezing levert wisselende resultaten op; de gel is geen vervanging voor wondzorg.
Let opAzië · Voeding · № 223
Prunus dulcis
Traditioneel toegeschreven
Zoete amandel verzachtend, stimulerend, voedend, zenuwversterkend; bittere amandel verzachtend, laxerend, kalmerend bij hoest.
Let opAzië · Kruid · № 349
Phyllanthus emblica
Traditioneel toegeschreven
Verse vrucht verkoelend, urinedrijvend, laxerend, maagversterkend; schors samentrekkend; bij long- en oogontsteking, haargroei, astma, bronchitis, galklachten, bloedingen, diarree, dysenterie, bloedarmoede, geelzucht.
Let opZuid-Amerika · Voeding · № 250
Ananas comosus
Traditioneel toegeschreven
Koortswerend, zuiverend, bitter tonicum; rijpe vrucht urinedrijvend, zweetdrijvend, verkoelend, eiwitverterend; blad laxerend en ontwormend; onrijpe vrucht sterk urinedrijvend, menstruatiebevorderend en abortief.
Let opAzië · Kruid · № 414
Andrographis paniculata
Traditioneel toegeschreven
Maagversterkend, versterkend, koortsverlagend, zuiverend, ontwormend, galbevorderend; bij winderigheid, gebrek aan eetlust, darmklachten bij kinderen, diarree, dysenterie, trage lever, zenuwpijn, herstel na koorts.
Let opAfrika · Kruid · № 450
Calotropis procera
Traditioneel toegeschreven
Wortelschors bij dysenterie en olifantsziekte; bladeren bij wisselkoorts; melksap irriterend en laxerend; bloemen bij verkoudheid, hoest, astma en indigestie.
Let opAfrika · Kruid · № 422
Aristolochia bracteata
Traditioneel toegeschreven
Laxerend, menstruatiebevorderend, zuiverend, koortswerend, ontwormend; versterkt weeën, bij koliek, uitblijvende of pijnlijke menstruatie, wisselkoorts, wormen, huidziekten.
Let opAzië · Kruid · № 562
Terminalia arjuna
Traditioneel toegeschreven
Hartversterkend, samentrekkend, steenoplossend, urinedrijvend; bij hartziekten (angina, hartfalen, hartzakontsteking), hoge bloeddruk, bloedingen, diarree, dysenterie, spruw, galklachten, oedeem, levercirrose; tegengif.
Let opAzië · Kruid · № 569
Vernonia cinerea
Traditioneel toegeschreven
Koortsverlagend, zweetdrijvend, zuiverend; afkooksel bevordert zweten bij koorts; zaden tegengif, ontwormend, bij lepra en chronische huidziekten; plant bij blaaskrampen, moeilijk plassen, aambeien; bloemen bij bindvliesontsteking.
Let opAzië · Kruid · № 550
Saraca indica
Traditioneel toegeschreven
Sterk samentrekkend, baarmoederkalmerend; bij baarmoederaandoeningen, vooral zware menstruatie, inwendige bloedingen, aambeien, bloederige dysenterie; wortel lustopwekkend en versterkend, bij hoest, astma, reuma, huidziekten, indigestie.
Let opAzië · Kruid · № 17
Withania somnifera
Plant uit de Ayurvedische traditie. Sommige preparaten zijn onderzocht bij stress en slaap, maar studies verschillen en bewijs is beperkt.
Let opEuropa · Voeding · № 65
Asparagus officinalis en A. racemosus
Voedzame groente; wortel en scheuten werden traditioneel als plaspoeder gebruikt. Er is geen goed bewijs voor een geneeskrachtig effect.
Let opAzië · Kruid · № 401
Aconitum heterophyllum
Traditioneel toegeschreven
Bitter tonicum, samentrekkend, koortsverlagend, maagversterkend, lustopwekkend; bij zwakte na koorts, diarree, dysenterie, hoest, indigestie; bij kinderen tegen hoest, verkoudheid, koorts en braken.
Let opZuid-Amerika · Kruid · № 492
Eupatorium triplinerve
Traditioneel toegeschreven
Stimulerend, versterkend, hartstimulerend, zweetdrijvend, bloedstelpend; bitter tonicum bij indigestie, hoest en koorts, tegen scheurbuik; reinigt vuile zweren.
Let opAzië · Kruid · № 542
Psoralea corylifolia
Traditioneel toegeschreven
Laxerend, ontwormend, urinedrijvend, zweetdrijvend, antibacterieel; bij lepra en leukoderma (vitiligo) in- en uitwendig, galklachten.
Let opAfrika · Kruid · № 398
Acacia nilotica
Traditioneel toegeschreven
Samentrekkend, verzachtend, lustopwekkend, voedend, slijmoplossend; bij hoest, diarree en dysenterie, keelpijn en sponzig tandvlees, wonden en huidziekten, gonorroe, witte vloed, verzakking van anus en baarmoeder.
Let opAzië · Kruid · № 404
Aegle marmelos
Traditioneel toegeschreven
Rijpe vrucht verkoelend, voedend, licht laxerend; onrijpe vrucht samentrekkend en spijsverteringsbevorderend; bij chronische diarree en dysenterie, astma (bladeren), wisselkoorts, melancholie en hartkloppingen.
Let opAzië · Kruid · № 526
Mimusops elengi
Traditioneel toegeschreven
Ontwormend, antihistaminisch, samentrekkend, aromatisch, hartversterkend, versterkend, koortsverlagend; bij blaas- en urethracatarre, koorts, tandvlees- en tandziekten, leukoderma, hartziekten, slangenbeten, chronische dysenterie.
Let opAzië · Kruid · № 552
Sida cordifolia
Traditioneel toegeschreven
Verkoelend, samentrekkend, maagversterkend, versterkend, koortsverlagend, verzachtend, urinedrijvend; bevat efedrine-achtige stof.
Let opAzië · Kruid · № 134
Phyllostachys nigra
In de Chinese geneeskunde worden bamboeschaafsel (zhu ru) en bamboesap gebruikt bij hoest met geel slijm, misselijkheid en onrust. In de Ayurveda wordt het kiezelrijke bamboemanna gebruikt. Klinisch onderzoek is schaars.
Let opAzië · Voeding · № 247
Musa spp.
Een zetmeel- en kaliumrijke vrucht. Rijpe banaan is licht verteerbaar en hoort bij het oude BRAT-dieet na diarree; groene bananen bevatten resistent zetmeel.
Let opAzië · Kruid · № 496
Ficus benghalensis
Traditioneel toegeschreven
Antiseptisch, lustopwekkend, samentrekkend, verkoelend, bloedstelpend, bloedsuikerverlagend; bladeren bij diarree en dysenterie; melksap uitwendig bij pijn, kneuzingen, zweren, reuma, lumbago; schors bij diabetes, gonorroe.
Let opAzië · Kruid · № 431
Barleria prionitis
Traditioneel toegeschreven
Zuiverend, urinedrijvend, versterkend, koortsverlagend; catarre bij kinderen, voorkomt kloven aan voeten, bloedend tandvlees, kiespijn, oorontsteking, oedeem, kinkhoest, slangenbeten.
Let opAfrika · Kruid · № 413
Anacyclus pyrethrum
Traditioneel toegeschreven
Speekselbevorderend, zenuwversterkend; bij kiespijn en cariës, keelpijn, amandelontsteking, epilepsie, reuma.
Let opAzië · Kruid · № 831
Piper betle
Aromatisch blad, in jamu gebruikt voor de mond en voor de intieme hygiëne van vrouwen.
Let opAzië · Kruid · № 419
Areca catechu
Traditioneel toegeschreven
Stimulerend, samentrekkend, lintwormdrijvend, laxerend, windverdrijvend, lustopwekkend; tegen spoel- en lintwormen, versterkt tandvlees, bij urinewegklachten, maagzuur tijdens zwangerschap, lumbago.
Let opAzië · Kruid · № 465
Clerodendrum infortunatum
Traditioneel toegeschreven
Bitter tonicum, koortswerend, ontwormend, laxerend, galbevorderend; uitwendig bij gezwellen en huidziekten, wortel bij trage darmen.
Let opAzië · Kruid · № 551
Semecarpus anacardium
Traditioneel toegeschreven
Scherp, stimulerend, spijsverteringsbevorderend, krampwerend, zuiverend, zenuwversterkend, bijtend, hartversterkend; bij lepra, klierziekte, syfilis, huidziekten, epilepsie, zenuwzwakte, zenuwpijn, astma, indigestie, aambeien, vergrote milt.
Let opAzië · Kruid · № 354
Eclipta prostrata
Traditioneel toegeschreven
Leverversterkend, ontstoppend, versterkend, zuiverend, antiviraal; bij vergrote lever en milt, huidziekten, koorts, oedeem, reuma; haarolie voor zwart en vol haar; bij klierzwellingen, olifantsziekte, hoofdpijn en kiespijn.