Maya-geneeskennis

De Maya leven al duizenden jaren in het zuiden van Mexico, Guatemala, Belize en delen van Honduras en El Salvador. In de klassieke periode, ruwweg van 250 tot 900, bouwden ze steden als Tikal, Palenque en Copán, en ontwikkelden ze een schrift, een kalender en een rijke kennis van planten en het menselijk lichaam.

Over hun geneeskunde in die tijd weten we vooral indirect: uit afbeeldingen, uit resten in aardewerk en uit wat later is opgeschreven. Na de Spaanse verovering in de zestiende eeuw werden de meeste Maya-boeken verbrand. Wat overbleef, mengde zich met Spaanse en katholieke invloeden.

Toch leven de tradities voort. Er zijn nu meer dan zes miljoen Maya, die ongeveer dertig verschillende Maya-talen spreken. Hun geneeskunde verschilt per streek, taal en dorp.

In het Maya-denken staan mens, natuur en kosmos in verbinding. Gezondheid is evenwicht, met de omgeving, de gemeenschap en de spirituele wereld.

Een belangrijk begrip is het onderscheid tussen warm en koud. Ziekten, voedsel en planten worden ingedeeld als warm of koud, los van hun temperatuur. Een "koude" ziekte behandel je met "warme" middelen en andersom. Dit idee heeft wortels in de Maya-traditie zelf, maar werd versterkt door de Spaanse leer van de lichaamssappen.

Ziekte kan ook komen van wind, ik' in het Yucateeks: een kracht die ziekte meedraagt. Daarnaast kunnen schrik, de boze blik of het verlies van een deel van de ziel iemand ziek maken. Die ziekten vragen om een ritueel, niet alleen om een kruid.

Er zijn verschillende soorten genezers. De h-men in Yucatán is een ritueel specialist die gebeden en ceremonies leidt. Yerberos kennen de planten, hueseros zetten botten, en parteras, vroedvrouwen, begeleiden zwangerschap en geboorte.

Kennis gaat vaak binnen families of via een leertijd. Soms wordt iemand geroepen in een droom of na een ziekte. Gebeden worden in de Maya-taal uitgesproken, vaak met kaarsen, copal en offers.

In Guatemala zijn de vroedvrouwen, comadronas, erg belangrijk: veel kinderen op het platteland worden met hun hulp geboren. In 2015 erkende de Guatemalteekse overheid hun rol in een nationaal beleid.

Een bijzondere bron is het Ritual de los Bacabes, een handschrift uit Yucatán, waarschijnlijk uit het eind van de achttiende eeuw. Het bevat bezweringen in het Yucateeks Maya en kruidenmiddelen tegen onder meer stuipen, beten, astma, kiespijn, koorts en brandwonden. Ralph Roys vertaalde het in 1965.

Ook de boeken van Chilam Balam, koloniale verzamelingen van Maya-kennis, bevatten medische teksten. Daarnaast bestaan de zogenoemde Libros del Judío: receptenboeken uit Yucatán in het Spaans, met plantnamen in het Maya.

Deze teksten laten zien hoe Maya-kennis en Spaanse geneeskunde zich na de verovering vermengden.

In Maya-gemeenschappen worden traditionele genezers nog steeds geraadpleegd, vaak naast de kliniek. Vooral vroedvrouwen en botzetters zijn belangrijk.

Er zijn ook zorgen. In Yucatán verdwijnt plantenkennis wanneer jongeren de traditie niet overnemen en goedkope medicijnen de plaats van kruiden innemen.

Tegelijk is er een beweging om de kennis vast te leggen en te beschermen, door Maya-organisaties zelf en in samenwerking met universiteiten.

De Maya-apotheek is rijk. Copal, de hars van tropische bomen, wordt gebrand als wierook bij elke ceremonie. Achiote (Bixa orellana) kleurt voedsel rood en wordt ook als middel gebruikt.

Chaya, een bladgroente, wordt gegeten en als middel gebruikt. Piment en vanille komen uit dit gebied, net als cacao, die een grote rituele betekenis had.

Tabak (Nicotiana) wordt niet gerookt voor genot, maar gebruikt in rituelen en als middel bij beten en tegen kwade geesten.

Maya-genezing is een levende traditie die bij Maya-gemeenschappen hoort. Spirituele ceremonies zijn geen toeristische attractie.

Let bij producten uit Maya-gebied op eerlijke handel en duurzame oogst. Tabak is in elke vorm schadelijk voor de gezondheid.