Traditie in Azië
Zuid-Azië; klassieke teksten opgebouwd over eeuwen
Ayurveda betekent letterlijk "kennis van het leven": āyus is leven, veda is kennis. De wortels liggen diep in de geschiedenis van Zuid-Azië. In de Vedische teksten, vooral de Atharvaveda, komen al geneeskrachtige planten en spreuken tegen ziekte voor, maar een samenhangend medisch systeem tekent zich pas later af.
Dat systeem kreeg vorm in drie klassieke werken die samen de Bṛhat Trayī heten, "de grote drie": de Charaka Samhita, over inwendige geneeskunde, de Sushruta Samhita, over chirurgie, en de Ashtanga Hridaya van Vagbhata. De eerste twee groeiden over eeuwen en kregen hun huidige vorm ruwweg tussen enkele eeuwen vóór en enkele eeuwen na het begin van onze jaartelling. Vagbhata vatte rond de zevende eeuw beide samen. Traditionele dateringen liggen vaak veel vroeger; historici houden het op deze voorzichtigere schattingen.
Ayurveda stond nooit op zichzelf. Het beïnvloedde de Tibetaanse Sowa Rigpa en ontmoette Unani, de Grieks-Arabische geneeskunde die met islamitische vorsten naar India kwam. Onder Brits koloniaal bestuur werd westerse geneeskunde de officiële norm. Vanaf het eind van de negentiende eeuw bouwden Indiase hervormers Ayurveda opnieuw op, met eigen colleges, apotheken en gestandaardiseerde middelen. Daarom ziet de Ayurveda van nu er op veel punten anders uit dan de klassieke praktijk.
Volgens de klassieke leer is alles opgebouwd uit vijf grote elementen (pañcamahābhūta): ruimte, lucht, vuur, water en aarde. In het lichaam werken ze als drie doshas. Vata staat voor beweging en komt voort uit lucht en ruimte. Pitta staat voor omzetting en warmte, uit vuur en water. Kapha geeft structuur en samenhang, uit water en aarde.
Ieder mens krijgt bij de geboorte een eigen verhouding tussen de doshas mee, de prakriti. Gezondheid betekent dat de doshas in evenwicht zijn, dat het spijsverteringsvuur (agni) goed werkt, dat de lichaamsweefsels (dhātu) gezond zijn en de afvalstoffen (mala) goed worden afgevoerd, en dat het gemoed helder is. Ziekte begint volgens deze leer vaak bij een verstoorde agni en de ophoping van onverteerde resten (āma).
Behandelen volgt dezelfde logica. Voeding en kruiden worden gekozen op hun smaak (rasa, er zijn er zes), hun werking, verwarmend of verkoelend (vīrya), en hun nawerking na de vertering (vipāka). Een goed dagritme (dinacharya) en het meebewegen met de seizoenen (ritucharya) wegen even zwaar als de middelen zelf. De klassieke Ayurveda kent acht takken, van inwendige geneeskunde en chirurgie tot kindergeneeskunde, giftenleer en verjonging (rasāyana).
Een ayurvedisch geneesheer heet vaidya. Eeuwenlang ging de kennis van leraar op leerling, in de guru-shishya-parampara, vaak binnen families. Leerlingen leerden de klassieke verzen uit het hoofd en keken mee in de praktijk van hun leraar.
Naast deze geschoolde traditie bestond, en bestaat nog steeds, een brede volkskennis. Denk aan huismiddelen, keukenkruiden en lokale genezers zonder klassieke opleiding, die wel diep geworteld zijn in hun streek.
Tegenwoordig leiden Indiase universiteiten op tot Bachelor of Ayurvedic Medicine and Surgery (BAMS), een opleiding van ruim vijf jaar inclusief stage. Sinds 2014 ziet het Indiase ministerie van AYUSH toe op onderwijs, onderzoek en regelgeving voor Ayurveda en andere traditionele zorgsystemen.
De Charaka Samhita is de grote tekst over inwendige geneeskunde. In acht delen en 120 hoofdstukken behandelt ze diagnose, voeding, behandeling en ook de ethiek van de arts. Ze legt veel nadruk op redeneren en op het zorgvuldig onderzoeken van de patiënt.
De Sushruta Samhita is vooral bekend om de chirurgie. Ze beschrijft instrumenten, wondverzorging en ingrepen, waaronder reconstructies van de neus die veel later ook in Europa de aandacht trokken. Daarnaast bevat ze een omvangrijke plantenkennis.
De Ashtanga Hridaya van Vagbhata vat de eerdere werken samen in verzen en wordt tot vandaag veel gebruikt in het onderwijs, vooral in Kerala. Latere werken bouwden voort op deze basis. De Bhavaprakasha uit de zestiende eeuw beschrijft bijvoorbeeld ook ziekten en planten die met Europese handelaren in India waren gekomen.
In India is Ayurveda een erkend zorgsysteem naast de reguliere geneeskunde, met eigen ziekenhuizen, klinieken en een grote farmaceutische industrie. Ook in Nepal en Sri Lanka heeft het een plaats in de gezondheidszorg. Kerala staat bekend om zijn behandeltradities, zoals de reinigingskuur panchakarma.
Sinds 2022 heeft de Wereldgezondheidsorganisatie in Jamnagar, in de Indiase deelstaat Gujarat, haar Global Centre for Traditional Medicine, opgezet met steun van de Indiase regering. Buiten Azië kennen de meeste mensen Ayurveda als leefstijl- of wellnessbenadering. In veel westerse landen, waaronder de Verenigde Staten, is het geen gereguleerd beroep.
Goed opgezet wetenschappelijk onderzoek is schaars. Er zijn bescheiden aanwijzingen voor nut bij onder meer artrose, maar voor de meeste toepassingen ontbreekt stevig bewijs.
Planten vormen het grootste deel van de ayurvedische apotheek. Daarnaast komen mineralen, metalen en dierlijke producten voor, vooral in de latere rasashastra: de alchemistische tak die metalen bewerkt tot zogenoemde bhasma's.
Bekende planten zijn kurkuma (haridra), tulsi of heilige basilicum, ashwagandha, gember, neem en guduchi, en de drie vruchten van triphala: amalaki, bibhitaki en haritaki. Een plant wordt zelden los gebruikt. Formules combineren meerdere middelen, vaak met honing, ghee of melk als drager (anupāna), die de werking zou sturen.
Voeding is in Ayurveda een geneesmiddel op zich. Kitchari, rijst gekookt met mungbonen en kruiden, gekruide melk en ghee horen bij de dagelijkse zorg. Wat goed is, hangt af van iemands prakriti, van het seizoen en zelfs van het tijdstip van de dag.
Ayurveda is een levend kennissysteem met religieuze en filosofische wortels in Zuid-Azië, geen verzameling wellnessproducten. De begrippen hebben een precieze betekenis; een "dosha-test" in een tijdschrift doet de traditie tekort.
Wees ook praktisch voorzichtig. Sommige ayurvedische producten, vooral uit de metaalbewerkende traditie, kunnen lood, kwik of arseen bevatten. In een Amerikaans onderzoek uit 2015 had 40 procent van de gebruikers verhoogde loodwaarden in het bloed. Koop alleen bij betrouwbare leveranciers en overleg met een arts, zeker bij zwangerschap, borstvoeding of medicijngebruik.
Uit de keuken
AziëHaldi doodh, warme kurkumamelkMelk met kurkuma en specerijen: in Indiase huishoudens een vertrouwde drank voor het slapengaan of bij een verkoudheid.Rust en slaapVerkoudheidKurkuma · Zwarte peper en pippali · Gember1 grote mok · 10 minuten
Miansari66 · CC0AziëGulkand, confituur van rozenblaadjesRozenblaadjes en suiker die samen in de zon rijpen tot een geurige, zoete pasta.Warme dagenRoos en rozenbottelEen pot van ca. 300 g · 30 minuten, plus 2–3 weken rijpenRegister
Let opAzië · Kruid · № 436
Berberis aristata
Traditioneel toegeschreven
Versterkend, maagversterkend, samentrekkend, koortswerend, zweetdrijvend, zuiverend; bij malaria en wisselkoorts (vergelijkbaar met kinine), wassen van zweren, oogziekten, aambeien, klierzwellingen; laxeermiddel voor kinderen.
Let opAzië · Kruid · № 537
Peucedanum graveolens
Traditioneel toegeschreven
Windverdrijvend, krampwerend; bij winderigheid, hik, koliek en buikpijn, vermindert krampen door laxeermiddelen en dysenterie; drank voor kraamvrouwen; bladeren op steenpuisten en abcessen.
Let opEuropa · Kruid · № 499
Fumaria indica
Traditioneel toegeschreven
Ontwormend, licht laxerend, verkoelend, zweet- en urinedrijvend, koortsverlagend, bloeddrukverlagend; bij syfilis, klierziekte, lepra, obstipatie, indigestie door trage lever, koorts, geelzucht, huidziekten.
Let opAzië · Kruid · № 432
Barringtonia acutangula
Traditioneel toegeschreven
Aromatisch, windverdrijvend, braakopwekkend; bij neus- en luchtwegcatarre, pijn op de borst, hoofdpijn (snuif), diarree en dysenterie, bitter tonicum; wortel verkoelend en koortswerend.
Let opAzië · Kruid · № 469
Coptis teeta
Traditioneel toegeschreven
Bitter tonicum, koortsverlagend; wekt eetlust, herstelt spijsvertering, tegen winderigheid, bij geelzucht, zwakte, herstel na koorts; oogzalf bij bindvliesontsteking; in China tegen diabetes.
Let opAzië · Kruid · № 501
Garcinia morella
Traditioneel toegeschreven
Laxerend, ontwormend, wondhelend; bij oedeem, uitblijvende menstruatie, hardnekkige obstipatie, wormen.
Let opAzië · Kruid · № 451
Cannabis indica
Traditioneel toegeschreven
Bedwelmend, maagversterkend, krampwerend, pijnstillend, stimulerend, lustopwekkend, kalmerend; slaapverwekkend, bij pijnlijke menstruatie, jeukende huidziekten, hoofdpijn, manie, kinkhoest, astma, zenuwachtig braken.
Let opAzië · Kruid · № 532
Operculina turpethum
Traditioneel toegeschreven
Laxerend, ontstekingsremmend; mild vochtafdrijvend laxeermiddel bij chronische obstipatie, ascites, vergrote milt; bij reuma, verlamming, oedeem, melancholie, jicht, lepra.
Let opAzië · Voeding · № 571
Zizyphus martiana
Traditioneel toegeschreven
Samentrekkend, maagversterkend; bladeren bij gonorroe, bindvliesontsteking, steenpuisten en abcessen, pijnlijk plassen; schors bij diarree, dysenterie, koliek en tandvleesontsteking.
Let opAfrika · Kruid · № 504
Gossypium herbaceum
Traditioneel toegeschreven
Verzachtend, laxerend, slijmoplossend, lustopwekkend, melkbevorderend, menstruatiebevorderend; zaden bij wisselkoorts en dysenterie; olie bij reuma, sproeten, herpes, schurft, wonden, zenuwpijn; kompres op kneuzingen en brandwonden.
Let opAzië · Kruid · № 543
Pterocarpus marsupium
Traditioneel toegeschreven
Samentrekkend, zuiverend, bloedsuikerverlagend; kino bij diarree en kiespijn; schors bij diarree en diabetes; bladeren op steenpuisten, zweren en huidziekten.
Let opAzië · Kruid · № 490
Erythrina variegata
Traditioneel toegeschreven
Galafdrijvend, slijmoplossend, koortsverlagend, ontwormend; bij dysenterie, wormen, oogontsteking, reumatische gewrichten, leverklachten, diabetes, pijnlijke menstruatie en onvruchtbaarheid, melkbevorderend.
Let opAzië · Kruid · № 548
Rubia cordifolia
Traditioneel toegeschreven
Menstruatiebevorderend, samentrekkend, urinedrijvend, zuiverend, ontstoppend, versterkend; bij verlamming, geelzucht, urinewegobstructie, menstruatiestoornissen, borstontsteking, te weinig kraamvloed.
Let opAzië · Kruid · № 400
Aconitum ferox
Traditioneel toegeschreven
In zeer kleine doses zweetdrijvend, urinedrijvend, pijnstillend, koortsverlagend; bij zenuwpijn, spierreuma, jicht, keelpijn, verkoudheid, verlamming; in grotere doses zeer giftig.
Let opAzië · Kruid · № 553
Solanum indicum
Traditioneel toegeschreven
Lustopwekkend, samentrekkend, windverdrijvend, hartversterkend, urinedrijvend, slijmoplossend; bij astma, droge hoest, moeilijke bevalling, chronische koorts, koliek, wormen, pijnlijk plassen, oedeem, catarre, braken, jeuk.
Let opAzië · Kruid · № 423
Aristolochia indica
Traditioneel toegeschreven
Versterkend, stimulerend, menstruatiebevorderend, tegengif, anti-artritisch; tegen slangen-, insecten- en schorpioenbeten, darmklachten bij kinderen, cholera, diarree, wisselkoorts.
Let opAzië · Kruid · № 508
Hemidesmus indicus
Traditioneel toegeschreven
Zuiverend, versterkend, verzachtend, zweet- en urinedrijvend, bloedzuiverend; bij gebrek aan eetlust, indigestie, koorts, huidziekten, syfilis, witte vloed, urogenitale ziekten, chronische hoest, reumatische gewrichten.
Let opAzië · Kruid · № 533
Oroxylum indicum
Traditioneel toegeschreven
Samentrekkend, bitter tonicum, maagversterkend, pijnstillend, zweetdrijvend; bij diarree, dysenterie, acute reuma, oedeem, oorontsteking; jonge vrucht windverdrijvend, zaden laxerend.
Let opAzië · Kruid · № 567
Valeriana jatamansi
Traditioneel toegeschreven
Maagversterkend, stimulerend, windverdrijvend, kalmerend; bij zenuwzwakte, slapeloosheid, chorea, maagkrampen, hysterie, epilepsie, shellshock en neurose.
Let opAzië · Kruid · № 444
Boswellia serrata
Traditioneel toegeschreven
Verkoelend, urinedrijvend, aromatisch, verzachtend, licht laxerend, zuiverend, menstruatiebevorderend; bij chronische longziekten, diarree, dysenterie, menstruatieklachten, gonorroe, aambeien, leverstoornissen.
Let opAzië · Kruid · № 566
Urginea indica
Traditioneel toegeschreven
In kleine doses slijmoplossend, hartstimulerend, urinedrijvend, ontstoppend, menstruatiebevorderend; in grote doses braakopwekkend en laxerend.
Let opAzië · Kruid · № 454
Cassia fistula
Traditioneel toegeschreven
Laxerend, versterkend, koortsverlagend; vruchtmoes mild laxerend (veilig voor kinderen en zwangeren); blad bij ringworm, wintertenen, reuma, aangezichtsverlamming; wortel bij koorts en hartziekten.
Let opAzië · Kruid · № 491
Eugenia jambolana
Traditioneel toegeschreven
Samentrekkend, maagversterkend, urinedrijvend, bloedsuikerverlagend; zaden bij diabetes, schors bij chronische diarree, dysenterie, zware menstruatie, sponzig tandvlees, mondontsteking; diarree bij kinderen.
Let opAzië · Kruid · № 546
Rhus succedanea
Traditioneel toegeschreven
Samentrekkend, versterkend, slijmoplossend, stimulerend, galbevorderend; bij hoest, tuberculose, astma, koorts, gebrek aan eetlust, maagirritatie, diarree (ook bij kinderen met doorkomende tanden); pasta bij psoriasis.
Let opMidden-Amerika en Caraïben · Kruid · № 514
Ipomoea nil
Traditioneel toegeschreven
Sterk laxerend, ontwormend; bij obstipatie, vervanger van jalapwortel.
Let opAzië · Kruid · № 126
Jasminum officinale / J. grandiflorum
Vooral bekend als geurstof en in jasmijnthee; aromatherapie met jasmijn wordt gebruikt voor ontspanning. Medische claims zijn niet bewezen.
Let opAzië · Kruid · № 130
Nardostachys jatamansi
In de Ayurveda gebruikt als kalmerend middel bij slapeloosheid en onrust. Er is vooral dierproefonderzoek; klinisch bewijs ontbreekt.
Let opEuropa · Kruid · № 81
Juniperus communis
De bessen worden traditioneel gebruikt als plaspoeder, bij spijsverteringsklachten en uitwendig bij gewrichtspijn. Klinisch bewijs is beperkt.
Let opAzië · Kruid · № 483
Dendrobium macraei
Traditioneel toegeschreven
Stimulerend, verzachtend, versterkend, verkoelend, bloeddrukverlagend; bij zwakte door zaadverlies, slangenbeten en schorpioensteken.
Let opAzië · Kruid · № 458
Celastrus paniculatus
Traditioneel toegeschreven
Olie huidprikkelend; zaden zuiverend, stimulerend, zenuwversterkend, verbeteren geheugen en verstand; bij reuma, jicht, verlamming, lepra, beriberi; bladsap tegengif bij opiumvergiftiging; schors abortief.
Let opAzië · Kruid · № 417
Anthocephalus indicus
Traditioneel toegeschreven
Schors versterkend, koortsverlagend, samentrekkend; vrucht verkoelend; bij koorts, aften en mondontsteking, oogontsteking, maagirritatie bij kinderen, slangenbeten.
Let opAzië · Kruid · № 402
Acorus calamus
Traditioneel toegeschreven
Windverdrijvend, versterkend, stimulerend; herstelt keel en stem (zangers), verbetert concentratie/helder denken, bij winderigheid en zuurbranden.
Let opAzië · Kruid · № 521
Mallotus philippensis
Traditioneel toegeschreven
Laxerend, ontwormend (specifiek tegen lintworm), samentrekkend; zalf bij ringworm, schurft, herpes en parasitaire huidziekten, lepra-uitslag, syfilitische zweren.
Let opAzië · Kruid · № 407
Alhagi pseudalhagi
Traditioneel toegeschreven
Laxerend, urinedrijvend, slijmoplossend; bij urineretentie, hoornvliestroebeling; manna versterkend, galbevorderend, bloedzuiverend.
Let opAzië · Anders · № 141
Cinnamomum camphora
Uitwendig in wrijfmiddelen tegen spierpijn, jeuk en verstopte neus; het geeft een verkoelend en verdovend gevoel. Er is enig bewijs voor kortdurende verlichting.
Let opAzië · Voeding · № 38
Cinnamomum verum
Specerij uit de binnenbast. Onderzoek naar gezondheidseffecten is voorlopig; kaneel is geen behandeling.