Traditie in Azië
Zuid-Azië; klassieke teksten opgebouwd over eeuwen
Ayurveda betekent letterlijk "kennis van het leven": āyus is leven, veda is kennis. De wortels liggen diep in de geschiedenis van Zuid-Azië. In de Vedische teksten, vooral de Atharvaveda, komen al geneeskrachtige planten en spreuken tegen ziekte voor, maar een samenhangend medisch systeem tekent zich pas later af.
Dat systeem kreeg vorm in drie klassieke werken die samen de Bṛhat Trayī heten, "de grote drie": de Charaka Samhita, over inwendige geneeskunde, de Sushruta Samhita, over chirurgie, en de Ashtanga Hridaya van Vagbhata. De eerste twee groeiden over eeuwen en kregen hun huidige vorm ruwweg tussen enkele eeuwen vóór en enkele eeuwen na het begin van onze jaartelling. Vagbhata vatte rond de zevende eeuw beide samen. Traditionele dateringen liggen vaak veel vroeger; historici houden het op deze voorzichtigere schattingen.
Ayurveda stond nooit op zichzelf. Het beïnvloedde de Tibetaanse Sowa Rigpa en ontmoette Unani, de Grieks-Arabische geneeskunde die met islamitische vorsten naar India kwam. Onder Brits koloniaal bestuur werd westerse geneeskunde de officiële norm. Vanaf het eind van de negentiende eeuw bouwden Indiase hervormers Ayurveda opnieuw op, met eigen colleges, apotheken en gestandaardiseerde middelen. Daarom ziet de Ayurveda van nu er op veel punten anders uit dan de klassieke praktijk.
Volgens de klassieke leer is alles opgebouwd uit vijf grote elementen (pañcamahābhūta): ruimte, lucht, vuur, water en aarde. In het lichaam werken ze als drie doshas. Vata staat voor beweging en komt voort uit lucht en ruimte. Pitta staat voor omzetting en warmte, uit vuur en water. Kapha geeft structuur en samenhang, uit water en aarde.
Ieder mens krijgt bij de geboorte een eigen verhouding tussen de doshas mee, de prakriti. Gezondheid betekent dat de doshas in evenwicht zijn, dat het spijsverteringsvuur (agni) goed werkt, dat de lichaamsweefsels (dhātu) gezond zijn en de afvalstoffen (mala) goed worden afgevoerd, en dat het gemoed helder is. Ziekte begint volgens deze leer vaak bij een verstoorde agni en de ophoping van onverteerde resten (āma).
Behandelen volgt dezelfde logica. Voeding en kruiden worden gekozen op hun smaak (rasa, er zijn er zes), hun werking, verwarmend of verkoelend (vīrya), en hun nawerking na de vertering (vipāka). Een goed dagritme (dinacharya) en het meebewegen met de seizoenen (ritucharya) wegen even zwaar als de middelen zelf. De klassieke Ayurveda kent acht takken, van inwendige geneeskunde en chirurgie tot kindergeneeskunde, giftenleer en verjonging (rasāyana).
Een ayurvedisch geneesheer heet vaidya. Eeuwenlang ging de kennis van leraar op leerling, in de guru-shishya-parampara, vaak binnen families. Leerlingen leerden de klassieke verzen uit het hoofd en keken mee in de praktijk van hun leraar.
Naast deze geschoolde traditie bestond, en bestaat nog steeds, een brede volkskennis. Denk aan huismiddelen, keukenkruiden en lokale genezers zonder klassieke opleiding, die wel diep geworteld zijn in hun streek.
Tegenwoordig leiden Indiase universiteiten op tot Bachelor of Ayurvedic Medicine and Surgery (BAMS), een opleiding van ruim vijf jaar inclusief stage. Sinds 2014 ziet het Indiase ministerie van AYUSH toe op onderwijs, onderzoek en regelgeving voor Ayurveda en andere traditionele zorgsystemen.
De Charaka Samhita is de grote tekst over inwendige geneeskunde. In acht delen en 120 hoofdstukken behandelt ze diagnose, voeding, behandeling en ook de ethiek van de arts. Ze legt veel nadruk op redeneren en op het zorgvuldig onderzoeken van de patiënt.
De Sushruta Samhita is vooral bekend om de chirurgie. Ze beschrijft instrumenten, wondverzorging en ingrepen, waaronder reconstructies van de neus die veel later ook in Europa de aandacht trokken. Daarnaast bevat ze een omvangrijke plantenkennis.
De Ashtanga Hridaya van Vagbhata vat de eerdere werken samen in verzen en wordt tot vandaag veel gebruikt in het onderwijs, vooral in Kerala. Latere werken bouwden voort op deze basis. De Bhavaprakasha uit de zestiende eeuw beschrijft bijvoorbeeld ook ziekten en planten die met Europese handelaren in India waren gekomen.
In India is Ayurveda een erkend zorgsysteem naast de reguliere geneeskunde, met eigen ziekenhuizen, klinieken en een grote farmaceutische industrie. Ook in Nepal en Sri Lanka heeft het een plaats in de gezondheidszorg. Kerala staat bekend om zijn behandeltradities, zoals de reinigingskuur panchakarma.
Sinds 2022 heeft de Wereldgezondheidsorganisatie in Jamnagar, in de Indiase deelstaat Gujarat, haar Global Centre for Traditional Medicine, opgezet met steun van de Indiase regering. Buiten Azië kennen de meeste mensen Ayurveda als leefstijl- of wellnessbenadering. In veel westerse landen, waaronder de Verenigde Staten, is het geen gereguleerd beroep.
Goed opgezet wetenschappelijk onderzoek is schaars. Er zijn bescheiden aanwijzingen voor nut bij onder meer artrose, maar voor de meeste toepassingen ontbreekt stevig bewijs.
Planten vormen het grootste deel van de ayurvedische apotheek. Daarnaast komen mineralen, metalen en dierlijke producten voor, vooral in de latere rasashastra: de alchemistische tak die metalen bewerkt tot zogenoemde bhasma's.
Bekende planten zijn kurkuma (haridra), tulsi of heilige basilicum, ashwagandha, gember, neem en guduchi, en de drie vruchten van triphala: amalaki, bibhitaki en haritaki. Een plant wordt zelden los gebruikt. Formules combineren meerdere middelen, vaak met honing, ghee of melk als drager (anupāna), die de werking zou sturen.
Voeding is in Ayurveda een geneesmiddel op zich. Kitchari, rijst gekookt met mungbonen en kruiden, gekruide melk en ghee horen bij de dagelijkse zorg. Wat goed is, hangt af van iemands prakriti, van het seizoen en zelfs van het tijdstip van de dag.
Ayurveda is een levend kennissysteem met religieuze en filosofische wortels in Zuid-Azië, geen verzameling wellnessproducten. De begrippen hebben een precieze betekenis; een "dosha-test" in een tijdschrift doet de traditie tekort.
Wees ook praktisch voorzichtig. Sommige ayurvedische producten, vooral uit de metaalbewerkende traditie, kunnen lood, kwik of arseen bevatten. In een Amerikaans onderzoek uit 2015 had 40 procent van de gebruikers verhoogde loodwaarden in het bloed. Koop alleen bij betrouwbare leveranciers en overleg met een arts, zeker bij zwangerschap, borstvoeding of medicijngebruik.
Uit de keuken
AziëHaldi doodh, warme kurkumamelkMelk met kurkuma en specerijen: in Indiase huishoudens een vertrouwde drank voor het slapengaan of bij een verkoudheid.Rust en slaapVerkoudheidKurkuma · Zwarte peper en pippali · Gember1 grote mok · 10 minuten
Miansari66 · CC0AziëGulkand, confituur van rozenblaadjesRozenblaadjes en suiker die samen in de zon rijpen tot een geurige, zoete pasta.Warme dagenRoos en rozenbottelEen pot van ca. 300 g · 30 minuten, plus 2–3 weken rijpenRegister
Let opMidden-Amerika en Caraïben · Voeding · № 416
Annona squamosa
Traditioneel toegeschreven
Samentrekkend, versterkend, ontwormend, laxerend, urinedrijvend, insectendodend; onrijpe vrucht bij diarree en dysenterie, bladeren bij niet-genezende zweren en flauwvallen, zaadpoeder tegen luizen.
Let opAzië · Kruid · № 555
Solanum surattense
Traditioneel toegeschreven
Windverdrijvend, sterk urinedrijvend, slijmoplossend, koortsverlagend, spijsverteringsbevorderend, samentrekkend; bij koorts, hoest, astma, kiespijn, keelpijn, gonorroe, reuma; bevordert conceptie.
Let opEuropa · Kruid · № 214
Carum carvi
Traditioneel toegeschreven
Windverdrijvend, aromatisch, maagversterkend, stimulerend, melkbevorderend; bij winderigheid en krampende darmen, corrigeert misselijkmakende medicijnen, schurft.
Let opAzië · Kruid · № 143
Picrorhiza kurroa
Een zeer bitter kruid dat in de Ayurveda en de Tibetaanse geneeskunde bij leverklachten, koorts en spijsverteringsproblemen wordt gebruikt. Onderzoek is vooral dierexperimenteel.
Let opAzië · Kruid · № 342
Murraya koenigii
Traditioneel toegeschreven
Niet verwarmend en niet verkoelend; wekt de eetlust en bevordert de spijsvertering zonder oververhitting; goed voor huid en haar.
Let opAzië · Voeding · № 361
Cicer arietinum
Traditioneel toegeschreven
Bindmiddel en reinigend in huidmaskers en scrubs.
Let opEuropa · Kruid · № 565
Tribulus terrestris
Traditioneel toegeschreven
Verkoelend, verzachtend, urinedrijvend, versterkend, lustopwekkend.
Let opAfrika · Voeding · № 12
Allium sativum
Voedingsmiddel met een lange gebruiksgeschiedenis. Supplementen zijn onderzocht, maar eventuele gezondheidseffecten zijn beperkt en geen vervanging voor zorg.
Let opAfrika · Kruid · № 337
Cyperus rotundus
Traditioneel toegeschreven
Windverdrijvend, pijnstillend, krampwerend voor de baarmoeder, bevordert de qi-stroom.
Let opMidden-Amerika en Caraïben · Kruid · № 455
Cassia occidentalis
Traditioneel toegeschreven
Laxerend, koortsverlagend, urinedrijvend, koortswerend; wortel als tegengif en bij koorts en zenuwpijn, krampen bij hysterie, winderigheid; zaden bij hoest en kinkhoest.
Let opAzië · Voeding · № 357
Cocos nucifera
Traditioneel toegeschreven
Verkoelend, urinedrijvend, antiseptisch, laxerend; wortel bij baarmoederziekten, bronchitis, leverklachten, dysenterie, keelpijn (gorgelen); kokoswater bij dorst, koorts, urineklachten en braken; as bij schurft en kiespijn.
Let opAzië · Voeding · № 500
Garcinia indica
Traditioneel toegeschreven
Vrucht verkoelend, galbevorderend, verzachtend, tegen scheurbuik; schors samentrekkend; olie bij dysenterie, slijmerige diarree, tuberculose, huidziekten, kloven in de lippen, zalfbasis; vrucht bij netelroos.
Let opAfrika · Kruid · № 464
Citrullus colocynthis
Traditioneel toegeschreven
Drastisch laxerend en urinedrijvend; in grote doses braakopwekkend en zeer irriterend; bij ascites, geelzucht, urineziekten, reuma, galklachten, darmparasieten, obstipatie, oedeem; zaadolie bij slangen- en schorpioenbeten.
Let opAzië · Kruid · № 232
Cuminum cyminum
Traditioneel toegeschreven
Windverdrijvend, aromatisch, maagversterkend, stimulerend, samentrekkend, verkoelend; bij gonorroe, chronische diarree, indigestie, heesheid; olie als bron van thymol tegen mijnwormen.
Let opAzië · Voeding · № 261
Cucumis sativus
Traditioneel toegeschreven
Vrucht voedend en verzachtend; zaden verkoelend, urinedrijvend, versterkend; bij keelklachten, sterk urinedrijvend met suiker, bij koorts.
Let opEuropa · Kruid · № 231
Coriandrum sativum
Traditioneel toegeschreven
Aromatisch, stimulerend, windverdrijvend, maagversterkend, verkoelend, versterkend, urinedrijvend; bij winderigheid, koliek, reuma, zenuwpijn, keelpijn, indigestie, braken, verkoudheid, galklachten.
Let opAzië · Voeding · № 42
Syzygium aromaticum
Specerij. Kruidnagelolie met eugenol kan helpen bij kiespijn; andere claims zijn onbewezen.
Let opAfrika · Kruid · № 510
Holarrhena antidysenterica
Traditioneel toegeschreven
Bitter, maagversterkend, samentrekkend, sterk antidysenterisch, koortsverlagend, ontwormend; bij acute en chronische (amoeben)dysenterie en diarree, galklachten, koorts, aambeien, spoel- en draadwormen.
Let opAzië · Kruid · № 5
Curcuma longa
Heeft een antioxiderende werking en ondersteunt de ontstekingsreactie van het lichaam.
Let opAzië · Voeding · № 359
Lens culinaris
Traditioneel toegeschreven
Makkelijk verteerbaar, gunstig bij bloedingen en koorts; bloedzuiverend in- en uitwendig; scrub verbetert doorbloeding.
Let opAzië · Kruid · № 516
Litsea glutinosa
Traditioneel toegeschreven
Verzachtend, samentrekkend, huidverzachtend, lustopwekkend, krampwerend; bij diarree en dysenterie; uitwendig bij kneuzingen, verstuikingen, reumatische en jichtige gewrichten, schorpioensteken, botbreuken.
Let opAzië · Kruid · № 559
Symplocos racemosa
Traditioneel toegeschreven
Verkoelend, licht samentrekkend; bij darmklachten, zware menstruatie, afscheiding door slappe slijmvliezen, oedeem, leverklachten, koorts, huidziekten, bloedend tandvlees, oogziekten, zweren, filariasis (chylurie, olifantsziekte).
Let opAzië · Voeding · № 131
Nelumbo nucifera
Vrijwel alle delen worden gebruikt: zaden bij diarree en onrust, wortelstok als voeding, blad bij 'zomerhitte'. Wetenschappelijk bewijs is grotendeels laboratoriumonderzoek.
Let opAzië · Kruid · № 485
Dioscorea bulbifera
Traditioneel toegeschreven
Zuiverend, scherp, eetlustremmend; bij syfilis, aambeien, dysenterie, zweren.
Let opEuropa · Kruid · № 211
Viola odorata
Traditioneel toegeschreven
V. odorata ontstekingsremmend, slijmoplossend, urinedrijvend, antitumor; V. tricolor slijmoplossend, ontstekingsremmend, urinedrijvend, antireumatisch, laxerend, versterkt haarvaten.
Let opAzië · Kruid · № 544
Randia dumetorum
Traditioneel toegeschreven
Vruchtschil zweetdrijvend en krampwerend; schors kalmerend en zenuwkalmerend; schors in- en uitwendig bij reuma, kneuzingen en botpijn bij koorts, diarree en dysenterie; vrucht braakopwekkend bij acute bronchitis en astma; schorpioensteken.
Let opAzië · Kruid · № 520
Madhuca longifolia
Traditioneel toegeschreven
Bloemen verkoelend, verzachtend, slijmoplossend, versterkend, voedend; schors samentrekkend en versterkend; bij diabetes en reuma, bloedend tandvlees, amandel- en keelontsteking, jeuk, bronchitis, hoest, aambeien.
Let opAzië · Kruid · № 348
Centella asiatica
Traditioneel toegeschreven
Zuiverend, versterkend, urinedrijvend, lokaal stimulerend, kalmerend; bij chronische zweren, eczeem, psoriasis, lepra, epilepsie, krankzinnigheid, klierzwellingen, abcessen, chronische reuma, diarree bij kinderen.
Let opAzië · Voeding · № 248
Mangifera indica
Traditioneel toegeschreven
Verkoelend kruid, voorkomt branderig gevoel en houdt koel bij hitte; spijsverteringsbevorderend; goed voor huid en haar.
Let opAzië · Kruid · № 476
Curcuma amada
Traditioneel toegeschreven
Windverdrijvend, verkoelend, aromatisch, bitter, maagversterkend, samentrekkend, cholesterolverlagend; uitwendig bij kneuzingen, verstuikingen en huidziekten; bloedzuiverend.
Let opAzië · Kruid · № 493
Euphorbia neriifolia
Traditioneel toegeschreven
Melksap drastisch laxerend en slijmoplossend, uitwendig huidprikkelend; wortel krampwerend; bij vergrote lever en milt, oedeem, lepra; uitwendig op wratten, bij oorpijn, zweren en schurft; wortel bij schorpioen- en slangenbeten.
Let opMidden-Amerika en Caraïben · Kruid · № 420
Argemone mexicana
Traditioneel toegeschreven
Wortel urinedrijvend, zuiverend, pijnstillend, slaapverwekkend; zaden laxerend, braakopwekkend, slijmoplossend; bij oedeem, geelzucht, huidziekten, wratten, schurft, gonorroe, lintworm, hoest en astma.
Let opAfrika · Anders · № 28
Commiphora myrrha
Een gomhars met een lange geschiedenis in geneeskunde, ritueel, parfum en wierook. Moderne behandelclaims zijn niet vastgesteld.
Let opAzië · Kruid · № 527
Moringa oleifera
Traditioneel toegeschreven
Krampwerend, stimulerend, slijmoplossend, urinedrijvend, steenoplossend; bladeren bij scheurbuik en catarre, winderigheid bij kinderen, wonden en zwellingen; schors hartstimulerend bij astma en hoest.
Let opAzië · Kruid · № 341
Brassica juncea
Traditioneel toegeschreven
Plant bitter, licht laxerend, versterkend; olie stimulerend en huidprikkelend, antiseptisch; bij borstklachten bij kinderen, spierreuma, stijve nek, ontstekingen en zenuwpijn, buikkrampen, hardnekkig braken.
Let opAzië · Voeding · № 358
Vigna radiata
Traditioneel toegeschreven
Licht en goed verteerbaar, sattvisch (rust in het hoofd); bij koorts, zweren en bloedaandoeningen; khichadi met takra 7–10 dagen als reinigingskuur; zeepvervanger maakt de huid zacht.