Traditie in Europa

Volksmagie en kruidenmagie

Eeuwenoude volksgebruiken; hedendaagse kruidenmagie vooral sinds de 20e eeuw

De alruin wordt met een hond uit de grond getrokken, zoals de legende voorschreef; Tacuinum sanitatis, ca. 1390. publiek domein

Geschiedenis

In heel Europa kregen planten in het volksgeloof bijzondere krachten. Ze beschermden huis en vee, brachten liefde, weerden onweer en kwade machten. Die gebruiken zijn vaak heel oud en werden later met christelijke feesten verbonden.

Een mooi voorbeeld uit de Lage Landen is de kruidwis. Op Maria-Hemelvaart, 15 augustus, worden in Limburg en Belgisch-Limburg bundels van kruiden en granen gezegend. De bundel, met onder meer bijvoet en alsem, werd thuis bewaard en bij onweer in het vuur gegooid, ter bescherming tegen blikseminslag.

Ook de midzomernacht, Sint-Jan op 24 juni, was een tijd voor kruiden. Sint-janskruid werd geplukt en boven de deur gehangen tegen onheil. In de negentiende eeuw verzamelden folkloristen zulke gebruiken, en in de twintigste eeuw ontstond een moderne kruidenmagie, vooral in heidense bewegingen.

Kernideeën

In het volksgeloof hebben planten een eigen kracht, die je kunt gebruiken als je weet hoe. Belangrijk zijn het moment van plukken, zoals op een heilige dag of bij volle maan, de juiste woorden, en het doel.

Planten beschermen: de lijsterbes boven de staldeur tegen heksen, knoflook tegen kwaad, maretak als geluksbrenger. Ze kunnen ook liefde brengen of de toekomst voorspellen.

Er is een dunne lijn tussen volksgeneeskunde en volksmagie. Hetzelfde kruid kon tegen hoest en tegen heksen helpen.

Kennis en overdracht

De kennis werd mondeling doorgegeven, in families, door ouderen en door mensen die bekend stonden om hun kennis: kruidenvrouwen, wijze vrouwen en mannen, en soms de dorpspastoor.

Een hardnekkig beeld is dat in de heksenvervolgingen van de vijftiende tot de zeventiende eeuw vooral kruidenvrouwen werden verbrand. Historici zien dat genuanceerder: de meeste beschuldigden waren gewone mensen, vaak arm of alleenstaand, en geen genezers.

Tegenwoordig leeft kruidenmagie voort in moderne heidense en wiccatradities, en in een brede belangstelling voor folklore.

Teksten en figuren

Folkloristen in de negentiende eeuw, zoals Jacob Grimm in zijn Deutsche Mythologie uit 1835, verzamelden veel volksgeloof over planten.

In Nederland beschreef de arts M.A. van Andel in 1909 de volksgeneeskunst in Nederland, met veel voorbeelden van magische en praktische gebruiken.

Plinius de Oudere beschreef al in de eerste eeuw hoe Keltische druïden maretak met een gouden sikkel van de eik sneden.

Vandaag

Veel gebruiken leven voort. De kruidwiswijding wordt in Limburg en in Elen in Belgisch-Limburg nog elk jaar gehouden. In kerstversiering hangt maretak, waaronder men elkaar kust.

Moderne kruidenmagie is populair, met boeken, rituelen en winkels.

Folkloristen en historici bestuderen deze tradities als waardevol immaterieel erfgoed.

Natuur in de traditie

Bekende planten uit de volksmagie zijn sint-janskruid, bijvoet, ijzerhard (verbena), vlier, lijsterbes, maretak, rozemarijn en wijnruit.

Rond de vlier hingen veel verhalen: in de vlier woonde een geest, en wie een tak wilde afsnijden, moest het eerst vragen.

Er waren ook gevaarlijke "heksenkruiden", zoals wolfskers, bilzekruid en doornappel, die in verhalen over vliegzalven opduiken. De alruin, met zijn mensachtige wortel, zou schreeuwen als je hem uit de grond trok.

Respectvol omgaan

Volksmagie is cultureel erfgoed. Waardeer het als een manier waarop mensen vroeger hun wereld begrepen.

De zogenoemde heksenkruiden, zoals wolfskers, bilzekruid en doornappel, zijn dodelijk giftig. Gebruik ze nooit.

Uit de keuken

Recepten met kruiden uit deze traditie

Er staat nog geen recept uit deze traditie op de site. Deze recepten gebruiken wel kruiden die zij kent.

Kruiden in deze traditie

Let op
Europa · Kruid · № 230
Vijfvingerkruid
Potentilla reptans
Het looistofrijke kruid werd als mondspoeling en bij diarree gebruikt. Een medicinale werking is niet onderzocht.
Volksmagie en kruidenmagieVolksgeloof
Let op
Europa · Voeding · № 83
Vlas
Linum usitatissimum
Gemalen lijnzaad werkt als zachte bulkvormende vezel bij verstopping. NCCIH meldt dat lijnzaad mogelijk het cholesterol iets verlaagt; voor andere claims is het bewijs onduidelijk.
Westerse kruidengeneeskunde+3Volksgeloof
Let op
Europa · Paddenstoel · № 910
Vliegenzwam
Amanita muscaria
De bekende rode paddenstoel met witte stippen. Bevat iboteenzuur en muscimol, die op de hersenen werken. Geeft misselijkheid, spiertrekkingen, verwardheid, een droomachtige toestand en soms een diepe slaap. Bij het drogen wordt iboteenzuur deels omgezet in het sterkere muscimol.
Volksmagie en kruidenmagie
Let op
Europa · Voeding · № 21
Vlierbes
Sambucus nigra
Bessen worden traditioneel verwerkt bij verkoudheidsklachten. Voor de meeste gezondheidsclaims is onvoldoende informatie beschikbaar.
Klooster- en volkskennis+4Volksgeloof
Let op
Europa · Kruid · № 94
Vogelmuur
Stellaria media
Uitwendig traditioneel gebruikt als verkoelende zalf of kompres bij jeuk, eczeem en kleine huidirritaties. Er is nauwelijks klinisch onderzoek.
Klooster- en volkskennis+3Volksgeloof
Let op
Europa · Voeding · № 80
Walnoot
Juglans regia
De noten zijn een voedzame bron van onverzadigde vetten. Blad en groene bolster zijn samentrekkend en werden traditioneel bij huidaandoeningen en diarree gebruikt; klinisch bewijs ontbreekt.
Westerse kruidengeneeskunde+2Volksgeloof
Let op
Noord-Amerika · Kruid · № 169
Wasbes
Morella cerifera
De wortelbast werd traditioneel gebruikt bij verkoudheid, keelpijn en diarree. Er is geen modern klinisch bewijs.
Eclectische geneeskunde+2Volksgeloof
Let op
Europa · Kruid · № 86
Weegbree
Plantago major
Het blad wordt traditioneel gekneusd op insectenbeten, kleine wondjes en schaafplekken gelegd en als thee bij hoest gebruikt. Klinisch bewijs is beperkt.
Klooster- en volkskennis+9Volksgeloof
Let op
Noord-Amerika · Kruid · № 190
Westerse levensboom
Thuja occidentalis
Traditioneel toegeschreven
Ontwormend, samentrekkend, antimicrobieel, ontstekingsremmend, spierstimulerend, antiseptisch.
Inheemse geneeswijzen van Noord-Amerika+4Volksgeloof
Let op
Afrika · Kruid · № 373
Wierook
Boswellia sacra
De hars wordt vooral als wierook en geurstof gebruikt. Extracten van verwante Boswellia-soorten zijn onderzocht bij artrose, met bescheiden en wisselende resultaten.
Oud-Egyptische geneeskunst+4Volksgeloof
Let op
Europa · Kruid · № 242
Wijnruit
Ruta graveolens
Traditioneel toegeschreven
Antiseptisch, stimulerend, menstruatiebevorderend, slijmoplossend, krampwerend, ontwormend (kinderen); versterkt haarvaten (rutine); bij hysterie, winderigheid en koliek, beginnende verlamming, indigestie; olie urinedrijvend en huidprikkelend.
Grieks-Romeinse geneeskunde+6Volksgeloof
Let op
Europa · Kruid · № 194
Wilde kamperfoelie
Lonicera caprifolium, L. periclymenum
De zoet geurende bloemen werden als thee of siroop bij hoest gebruikt. De bessen zijn giftig. In de Chinese geneeskunde wordt de verwante Japanse kamperfoelie (jin yin hua) bij koorts en keelpijn gebruikt.
Volksmagie en kruidenmagieVolksgeloof
Let op
Europa · Kruid · № 837
Wolfskers
Atropa belladonna
Dodelijk giftige plant. De stof atropine wordt in gecontroleerde vorm in de moderne geneeskunde gebruikt.
Volksmagie en kruidenmagie
Let op
Azië · Kruid · № 18
Zoethoutwortel
Glycyrrhiza glabra
Wortel met een lange geschiedenis in diverse traditionele geneeswijzen; klinisch bewijs voor de meeste toepassingen is onvoldoende.
Ayurveda+9Volksgeloof
Let op
Europa · Kruid · № 187
Zomereik
Quercus robur
De bast bevat veel looistoffen en werkt samentrekkend. Hij wordt als afkooksel gebruikt bij diarree, als mondspoeling bij ontstoken tandvlees en als zitbad bij aambeien.
Westerse kruidengeneeskunde+1Volksgeloof
Let op
Noord-Amerika · Kruid · № 209
Zonnebloem
Helianthus annuus
Zonnebloempitten en -olie zijn rijk aan vitamine E en linolzuur. De olie wordt gebruikt voor droge huid; claims over littekens of huidveroudering zijn niet aangetoond.
Inheemse geneeswijzen van Noord-Amerika+3Volksgeloof
Let op
Azië · Kruid · № 135
Zwarte peper en pippali
Piper nigrum
Belangrijke verwarmende specerijen in de Ayurveda, gebruikt bij een trage spijsvertering en verkoudheid. Piperine uit peper verhoogt de opname van sommige stoffen in het lichaam, zoals curcumine.
Ayurveda+5Volksgeloof