Traditie in Europa
Eeuwenoude volksgebruiken; hedendaagse kruidenmagie vooral sinds de 20e eeuw
In heel Europa kregen planten in het volksgeloof bijzondere krachten. Ze beschermden huis en vee, brachten liefde, weerden onweer en kwade machten. Die gebruiken zijn vaak heel oud en werden later met christelijke feesten verbonden.
Een mooi voorbeeld uit de Lage Landen is de kruidwis. Op Maria-Hemelvaart, 15 augustus, worden in Limburg en Belgisch-Limburg bundels van kruiden en granen gezegend. De bundel, met onder meer bijvoet en alsem, werd thuis bewaard en bij onweer in het vuur gegooid, ter bescherming tegen blikseminslag.
Ook de midzomernacht, Sint-Jan op 24 juni, was een tijd voor kruiden. Sint-janskruid werd geplukt en boven de deur gehangen tegen onheil. In de negentiende eeuw verzamelden folkloristen zulke gebruiken, en in de twintigste eeuw ontstond een moderne kruidenmagie, vooral in heidense bewegingen.
In het volksgeloof hebben planten een eigen kracht, die je kunt gebruiken als je weet hoe. Belangrijk zijn het moment van plukken, zoals op een heilige dag of bij volle maan, de juiste woorden, en het doel.
Planten beschermen: de lijsterbes boven de staldeur tegen heksen, knoflook tegen kwaad, maretak als geluksbrenger. Ze kunnen ook liefde brengen of de toekomst voorspellen.
Er is een dunne lijn tussen volksgeneeskunde en volksmagie. Hetzelfde kruid kon tegen hoest en tegen heksen helpen.
De kennis werd mondeling doorgegeven, in families, door ouderen en door mensen die bekend stonden om hun kennis: kruidenvrouwen, wijze vrouwen en mannen, en soms de dorpspastoor.
Een hardnekkig beeld is dat in de heksenvervolgingen van de vijftiende tot de zeventiende eeuw vooral kruidenvrouwen werden verbrand. Historici zien dat genuanceerder: de meeste beschuldigden waren gewone mensen, vaak arm of alleenstaand, en geen genezers.
Tegenwoordig leeft kruidenmagie voort in moderne heidense en wiccatradities, en in een brede belangstelling voor folklore.
Folkloristen in de negentiende eeuw, zoals Jacob Grimm in zijn Deutsche Mythologie uit 1835, verzamelden veel volksgeloof over planten.
In Nederland beschreef de arts M.A. van Andel in 1909 de volksgeneeskunst in Nederland, met veel voorbeelden van magische en praktische gebruiken.
Plinius de Oudere beschreef al in de eerste eeuw hoe Keltische druïden maretak met een gouden sikkel van de eik sneden.
Veel gebruiken leven voort. De kruidwiswijding wordt in Limburg en in Elen in Belgisch-Limburg nog elk jaar gehouden. In kerstversiering hangt maretak, waaronder men elkaar kust.
Moderne kruidenmagie is populair, met boeken, rituelen en winkels.
Folkloristen en historici bestuderen deze tradities als waardevol immaterieel erfgoed.
Bekende planten uit de volksmagie zijn sint-janskruid, bijvoet, ijzerhard (verbena), vlier, lijsterbes, maretak, rozemarijn en wijnruit.
Rond de vlier hingen veel verhalen: in de vlier woonde een geest, en wie een tak wilde afsnijden, moest het eerst vragen.
Er waren ook gevaarlijke "heksenkruiden", zoals wolfskers, bilzekruid en doornappel, die in verhalen over vliegzalven opduiken. De alruin, met zijn mensachtige wortel, zou schreeuwen als je hem uit de grond trok.
Volksmagie is cultureel erfgoed. Waardeer het als een manier waarop mensen vroeger hun wereld begrepen.
De zogenoemde heksenkruiden, zoals wolfskers, bilzekruid en doornappel, zijn dodelijk giftig. Gebruik ze nooit.
Uit de keuken
Er staat nog geen recept uit deze traditie op de site. Deze recepten gebruiken wel kruiden die zij kent.
VerzorgingVoedende haarkuurVier plantaardige oliën als intensieve kuur.Haar en hoofdhuidAvocado · Olijf · WatermeloenMidden-Amerika en CaraïbenEuropaAfrikaAziëOceaniëOngeveer 235 ml · 5 minuten
VerzorgingBasislotionEen basislotion waar je zelf een geur aan geeft.HuidverzorgingAmandel · Teunisbloem · Grote engelwortelAziëNoord-AmerikaEuropaAfrikaOngeveer 470 ml · 30 minutenVerzorgingBodypowderEen zacht poeder van klei, pijlwortel en rijst.HuidverzorgingLavendel · Pijlwortel · Grote engelwortelEuropaMidden-Amerika en CaraïbenAfrikaAziëOngeveer 330 g · 5 minutenRegister
Let opEuropa · Voeding · № 244
Pyrus communis
Een vezelrijke vrucht met sorbitol, die licht laxerend werkt. In de Chinese geneeskunde wordt de peer (li) gekookt met kandij bij een droge hoest; voor andere toepassingen is geen werking beschreven.
Let opAzië · Voeding · № 249
Prunus persica
Een sappige zomervrucht. In de Chinese geneeskunde worden de pitten (tao ren) gebruikt om bloed te laten stromen; die zijn rauw giftig door amygdaline.
Let opEuropa · Kruid · № 219
Petroselinum crispum
Een vitamine C- en K-rijk keukenkruid. Wortel en zaad werden als plaspoeder gebruikt. Grote hoeveelheden zaad of olie zijn giftig en kunnen weeën opwekken.
Let opMidden-Amerika en Caraïben · Kruid · № 212
Pimenta dioica
De gedroogde bessen bevatten eugenol, net als kruidnagel, en geven een warme smaak. In de Caribische volksgeneeskunde worden ze bij buikpijn en winderigheid gebruikt; onderzoek ontbreekt.
Let opMidden-Amerika en Caraïben · Voeding · № 263
Cucurbita moschata
Traditioneel toegeschreven
Hartverwarmend en voedend voor lichaam, geest en ziel; goed voor huid en haar.
Let opNoord-Amerika · Kruid · № 192
Populus tremuloides
Traditioneel toegeschreven
Samentrekkend, koortsverlagend, versterkend, ontstekingsremmend, pijnstillend (salicylaten); herstelt de gevoelige blaas (incontinentie), kalmeert darmen bij stressdiarree, geneest wonden, verlaagt koorts, verlicht hoofdpijn.
Let opEuropa · Voeding · № 264
Allium ampeloprasum var. porrum
Een groente met vezels, vitamine K en zwavelverbindingen, verwant aan ui en knoflook. Preisoep is een oud huismiddel bij verkoudheid en heesheid.
Let opEuropa · Voeding · № 251
Prunus domestica
Gedroogde pruimen bevatten vezels en sorbitol en helpen bij verstopping; daar is enig onderzoek naar.
Let opAzië · Voeding · № 267
Oryza sativa
Traditioneel toegeschreven
Licht verteerbaar, basis van genezend eten; goed voor huid en haar.
Let opEuropa · Kruid · № 99
Trifolium pratense
Bevat isoflavonen (plantaardige oestrogenen) en wordt verkocht voor overgangsklachten. NCCIH concludeert dat er geen overtuigend bewijs is dat het opvliegers vermindert.
Let opEuropa · Kruid · № 89
Rosa spp.
Rozenbottels zijn rijk aan vitamine C; een poeder ervan is onderzocht bij artrose, met bescheiden resultaten. Rozenwater en -olie worden in huidverzorging en als geur gebruikt.
Let opAfrika · Voeding · № 25
Hibiscus sabdariffa
De rode kelkbladen geven een zurige drank. In volksgeneeskunde wordt de drank met bloeddruk in verband gebracht; dat is geen vervanging voor behandeling.
Let opEuropa · Kruid · № 2
Salvia rosmarinus (syn. Rosmarinus officinalis)
Een aromatisch keukenkruid met carnosinezuur en rozemarijnzuur. Een paar kleine studies wijzen op een licht effect van de geur op alertheid; dat het geheugen verbetert is niet aangetoond. Het blad wordt bij spijsverteringsklachten gebruikt.
Let opAfrika · Kruid · № 201
Pelargonium graveolens
Traditioneel toegeschreven
Antidepressief, pijnstillend, urinedrijvend, kalmerend, versterkend.
Let opEuropa · Kruid · № 45
Salvia officinalis
Keukenkruid. Enkele kleine studies wijzen op mogelijke effecten op geheugen en bloedvetten, maar het bewijs is beperkt.
Let opAzië · Kruid · № 140
Santalum album
In de Ayurveda als 'verkoelend' middel bij huidirritatie en urinewegklachten gebruikt; de olie wordt in aromatherapie gebruikt. Klinisch bewijs is beperkt.
Let opEuropa · Kruid · № 91
Salix alba
De bast bevat salicine, dat in het lichaam deels wordt omgezet in salicylzuur. Er zijn aanwijzingen voor een matig effect bij lage rugpijn en gewrichtspijn.
Let opEuropa · Voeding · № 61
Apium graveolens
Groente en specerij. Het zaad werd traditioneel gebruikt bij jicht, gewrichtsklachten en als plaspoeder. Overtuigend klinisch bewijs ontbreekt.
Let opEuropa · Kruid · № 204
Syringa vulgaris
Een sierstruik met geurige bloemen. De bloemen zijn eetbaar maar bitter; vroeger werd de bast als bitter middel tegen koorts geprobeerd.
Let opAfrika · Voeding · № 356
Sesamum indicum
Traditioneel toegeschreven
Verzachtend, huidverzachtend, urinedrijvend, menstruatie- en melkbevorderend, laxerend; bladeren bij luchtwegklachten, diarree en dysenterie bij kinderen, blaascatarre; zaden bij bloedende aambeien, uitblijvende of pijnlijke menstruatie.
Let opAzië · Voeding · № 220
Citrus sinensis
Traditioneel toegeschreven
Tegen roos; zoete sinaasappels goed voor huid en haar.
Let opEuropa · Kruid · № 43
Hypericum perforatum
Kan volgens onderzoek helpen bij lichte tot matige depressie; voor andere toepassingen is het bewijs onvoldoende.
Let opAzië · Voeding · № 258
Lactuca sativa
Een vochtrijke bladgroente met wat vitamine K en foliumzuur. Het melksap van de stengel is licht kalmerend, maar veel zwakker dan dat van de wilde gifsla.
Let opEuropa · Kruid · № 95
Symphytum officinale
Uitwendige preparaten zijn onderzocht bij kneuzingen, verstuikingen en rugpijn en lijken daar pijn te verminderen. Het bevat allantoïne, dat weefselherstel zou ondersteunen.
Let opEuropa · Kruid · № 236
Calluna vulgaris
Het bloeiende kruid werd als thee bij blaasklachten en slapeloosheid gedronken. Heidehoning is een gewaardeerde, geleiachtige honing. Een medicinale werking is niet onderzocht.
Let opAzië · Voeding · № 268
Triticum aestivum
Traditioneel toegeschreven
Versterkt, verjongt, verzacht zweren, wekt eetlust, bevordert genezing van botbreuken, geeft stabiliteit, gezonde teint; licht lustopwekkend; anti-stress ontbijt.
Let opAzië · Kruid · № 195
Taxus baccata
Traditioneel toegeschreven
Windverdrijvend, slijmoplossend, maagversterkend, versterkend; blad en vrucht menstruatiebevorderend, kalmerend, krampwerend; bij astma, hik, indigestie, bloed ophoesten, epilepsie, stenen, nervositeit.
Let opEuropa · Kruid · № 98
Thymus vulgaris
Traditioneel gebruikt bij hoest en bronchitis; thymol uit de olie remt in het laboratorium bacteriën en schimmels. Er zijn enkele studies met hoestsiropen op basis van tijm.
Let opMidden-Amerika en Caraïben · Voeding · № 157
Solanum lycopersicum
Groente-vrucht met vitamine C en lycopeen. Onderzoek naar lycopeen en hart- of prostaatgezondheid is vooral observationeel en niet doorslaggevend.
Let opNoord-Amerika · Kruid · № 152
Hamamelis virginiana
Sterk samentrekkend door looistoffen. Hamamelis-water en -zalf worden uitwendig gebruikt bij kleine huidirritaties, kneuzingen en aambeien; er is beperkt maar redelijk ondersteunend bewijs.
Let opAzië · Kruid · № 210
Tulipa spp.
Een sierbloem. De bloembladen zijn eetbaar; de bollen werden in nood gegeten, maar kunnen bij aanraking eczeem geven ('tulpenvingers'). In de Perzische poëzie staat de rode tulp voor liefde en martelaarschap.
Let opAzië · Voeding · № 240
Allium cepa
Traditioneel toegeschreven
Stimulerend, urinedrijvend, slijmoplossend, huidprikkelend, lustopwekkend, antiseptisch; bij hoest, aambeien, geelzucht, indigestie, insectenbeten, steenpuisten, wonden, wintertenen en pijnlijke gewrichten.
Let opEuropa · Kruid · № 20
Valeriana officinalis
De wortel wordt traditioneel gebruikt voor slaap en rust. Onderzoek naar slapeloosheid is inconsistent; voordeel is niet vastgesteld.
Let opEuropa · Kruid · № 114
Arnica montana
Uitwendig gebruikt bij kneuzingen, blauwe plekken en spierpijn. Studies geven wisselende resultaten. Homeopathische arnica is zo sterk verdund dat er geen werkzame stof in zit.
Let opMidden-Amerika en Caraïben · Kruid · № 222
Vanilla planifolia
Traditioneel toegeschreven
Geeft een gevoel van rust en comfort; geurstof.
Let opEuropa · Kruid · № 72
Foeniculum vulgare
Het zaad wordt traditioneel gebruikt bij winderigheid, een opgeblazen gevoel en krampjes. Er zijn enkele kleine studies, maar het bewijs is beperkt.