Cherokee-geneeskunde

De Cherokee noemen zichzelf Aniyvwiya, 'de echte mensen', of Tsalagi. Ze woonden in een groot gebied in de zuidelijke Appalachen, in wat nu North en South Carolina, Georgia, Tennessee, Alabama en Virginia zijn. Hun dorpen lagen langs rivieren als de Oconaluftee, de Tuckasegee en de Little Tennessee. De moederstad was Kituwah, aan de Tuckasegee, en een van de oude namen van het volk is Ani-Kituwah, 'de mensen van Kituwah'.

Rond 1821 bedacht Sequoyah een schrift voor het Cherokee, en binnen een paar jaar konden duizenden Cherokee lezen en schrijven. In 1828 verscheen de Cherokee Phoenix, de eerste inheemse krant van Noord-Amerika. Kort daarna, met de Indian Removal Act van 1830 en een verdrag dat de meeste Cherokee nooit hadden aanvaard, werden ze van hun land verdreven. In 1838 en 1839 dreef het Amerikaanse leger hen naar het Indianenterritorium, het huidige Oklahoma. Op dat Pad der Tranen stierven er misschien vierduizend, bijna een vijfde van het volk. Een paar honderd verborgen zich in de bergen of mochten blijven; uit hen kwam de Eastern Band voort.

Aan het eind van de jaren 1880 werkte de etnoloog James Mooney bij de Eastern Band. Van de genezer Ayunini, Swimmer, en anderen kreeg hij schriften met heilige formules, in het schrift van Sequoyah opgeschreven. Hij publiceerde ze in 1891 en de verhalen in 1900. Een eeuw later schreef J. T. Garrett, zelf lid van de Eastern Band en jarenlang directeur van het Cherokee-ziekenhuis, op wat ouderen hem over de planten hadden geleerd.

Het oude verhaal over het ontstaan van ziekte en geneesmiddel staat bij Mooney. Toen de mensen te talrijk werden en de dieren zonder respect doodden, kwamen de dieren in raad bijeen. De beren wilden terugschieten, maar hun klauwen bleven haken in de pees van de boog. De herten besloten dat wie een hert doodde zonder om vergeving te vragen, reuma zou krijgen. De slangen, vissen, vogels en insecten bedachten nog veel meer ziekten. Toen de planten dat hoorden, besloten ze de mensen te helpen: elke plant bood een geneesmiddel aan voor een van die ziekten. Wanneer een genezer niet weet wat hij moet gebruiken, wijzen de geesten van de planten het hem.

Gezondheid is evenwicht, met de mensen om je heen, met de dieren en planten en met de wereld. Ziekte kan uit het lichaam komen, maar ook uit een gebroken regel, een droom, een boze geest of iemand die je kwaad wil. De getallen vier en zeven zijn heilig: er zijn vier windrichtingen, en zeven als boven, beneden en het midden erbij komen, en er zijn zeven clans. Een rivier heet Lange Man, en 'naar het water gaan', bij het opgaan van de zon, reinigt en zegent bij belangrijke momenten van het leven.

Garrett ordent de planten in zijn boek naar de vier windrichtingen. Het oosten staat voor hart, geest en familie, het zuiden voor de huid en het spel van het kind, het westen voor het binnenste van het lichaam en de kracht, en het noorden voor adem, rust en het denken. Hij schrijft zelf dat dit zijn eigen uitleg is van wat hij leerde.

Een genezer werkt met formules: woorden die worden opgezegd of gezongen, vaak vier of zeven keer, samen met een middel van planten. Mooney noteerde dat een genezer die een plant zoekt, de eerste drie die hij ziet laat staan en pas de vierde neemt, en dat hij een kraal achterlaat in het gat waaruit hij de wortel haalde. Een middel bestaat meestal uit meer planten, en in de bast is de kant die naar het oosten gekeerd staat het sterkst. Bij het genezen blaast een genezer het middel vaak met een rietje op het lichaam, of schraapt hij de huid licht met doornen of een kam van tanden en wrijft het middel in de krasjes.

Hamel en Chiltoskey verzamelden in 1975 het gebruik van honderden planten, van ouderen in de dorpen en uit oudere bronnen. Yellowroot wordt gekauwd bij een zere mond en keel. Wilde kers gaat in hoestdrank en bij koorts, kornoelje bij hoofdpijn en koorts, en ginseng als tonicum. Weegbree gaat op brandwonden en steken, springzaad op uitslag door gifsumak, en de hars van de amberboom in een zalf voor wonden. Met rabbit tobacco wordt hoest behandeld. Sassafras en spicebush zijn voorjaarsdranken, en ramps een voorjaarsgroente.

Garrett noemt ook de Medicine Society, een genootschap van genezers dat elkaar ontmoette om formules te delen en dat volgens hem rond 1920 ophield, en hij vertelt verhalen die bij planten horen. Mier ontdekt de zoete bast van de wilde kers. Een verliefde jongen verstopt zich achter hearts-a-bustin'. En Vlindertje wijst de mensen de knolzijdeplant tegen hoest.

De formules werden geschreven in het schrift van Sequoyah en bewaard in schriften van families. Mooney publiceerde The Sacred Formulas of the Cherokees in 1891, en in 1932 verscheen met Frans Olbrechts het hele schrift van Swimmer. Myths of the Cherokee (1900) bevat de verhalen, zoals dat over het ontstaan van ziekte en geneesmiddel en over het eerste vuur. Veel Cherokee wantrouwden Mooney, want ze vonden dat de kennis niet naar Washington hoorde. Garrett schrijft dat zijn oudere leraren hem vroegen niets op te schrijven, en dat hij de heilige formules daarom weglaat.

Paul Hamel en Mary Chiltoskey publiceerden in 1975 Cherokee Plants and Their Uses: A 400 Year History, met Cherokee-namen en het gebruik van honderden planten. Mary Chiltoskey was lerares op de middelbare school van Cherokee en getrouwd met de beeldhouwer Goingback Chiltoskey. Het boek is nog altijd de belangrijkste bron over Cherokee-planten. In 2003 verscheen Garretts The Cherokee Herbal, met verhalen, gebruik volgens ouderen en zijn indeling naar de vier windrichtingen.

Er zijn drie erkende Cherokee-stammen. De Cherokee Nation in Oklahoma is met honderdduizenden burgers een van de grootste stammen van de Verenigde Staten. De United Keetoowah Band, ook in Oklahoma, heeft ruim veertienduizend leden, net als de Eastern Band of Cherokee Indians op de Qualla Boundary in North Carolina. Het Cherokee wordt nog gesproken, maar door steeds minder mensen. De Cherokee Nation en de Eastern Band hebben scholen waar kinderen helemaal in het Cherokee les krijgen.

Genezers werken nog, binnen hun families, en de Groene-Maïsceremonie en de stompdansen worden gehouden. Garrett hielp in de jaren 1980 als directeur van het Cherokee-ziekenhuis een programma op te zetten waarbij patiënten ook naar een traditionele genezer konden.

Sinds 2006 heeft de Cherokee Nation een zaadbank met oude gewassen: maïs, bonen, pompoenen, kalebassen, tabak en planten voor ceremonies, en in 2025 deelde ze bijna tienduizend zakjes zaad uit aan burgers. De Eastern Band werkt met het programma RTCAR aan het herstel van rivierriet, witte eik en de planten voor verf, zodat mandenvlechters, pottenbakkers en houtsnijders genoeg materiaal houden.

De Cherokee leefden in een van de rijkste bossen van de gematigde wereld, de bergen en dalen van de zuidelijke Appalachen en de Great Smoky Mountains. Daar staan tulpenbomen, kastanjes, eiken, hemlocksparren en platanen, en in de ondergroei ginseng, geelwortel, bloedwortel, zilverkaars en trillium.

De bloei van de kornoelje gaf het begin van het plantseizoen aan. De Drie Zusters, maïs, bonen en pompoen, waren het hoofdvoedsel, en maïs is de heilige plant van Selu, de Maïsmoeder. In het verhaal over het eerste vuur slaan de Donderwezens een holle plataan in brand, en haalt Waterspin het vuur in een mandje op haar rug.

Manden vlechten de Cherokee van rivierriet en gespleten witte eik, geverfd met bloedwortel en zwarte walnoot. Het rivierriet is nu nog geen twee procent van wat er ooit groeide. Ginseng en geelwortel worden in het wild zo veel gegraven dat ze bedreigd zijn.

De heilige formules, de liefdes- en jachtgeneeskunde en de middelen om iemand te beïnvloeden horen bij de families die ze bewaren. Garrett laat ze bewust weg, op verzoek van zijn leraren, en wij ook. Wat Mooney publiceerde, maakt ze niet algemeen bezit.

We geven geen bereiding van giftige planten als mayapple, pokeweed, bloedwortel, waterscheerling, wilde tabak en Veratrum, en ook niet van hearts-a-bustin', duivelswandelstok en Indian physic. Garrett noemt ook chaparral, vingerhoedskruid, belladonna en smeerwortel; daarvan zijn de risico's te groot om ze aan te bevelen.

Graaf ginseng, geelwortel, Adam-en-Eva-wortel en vrouwenschoentje niet op in het wild. In de Great Smoky Mountains is het verboden planten te verzamelen.