Traditie in Europa
Eeuwenoude volksgebruiken; hedendaagse kruidenmagie vooral sinds de 20e eeuw
In heel Europa kregen planten in het volksgeloof bijzondere krachten. Ze beschermden huis en vee, brachten liefde, weerden onweer en kwade machten. Die gebruiken zijn vaak heel oud en werden later met christelijke feesten verbonden.
Een mooi voorbeeld uit de Lage Landen is de kruidwis. Op Maria-Hemelvaart, 15 augustus, worden in Limburg en Belgisch-Limburg bundels van kruiden en granen gezegend. De bundel, met onder meer bijvoet en alsem, werd thuis bewaard en bij onweer in het vuur gegooid, ter bescherming tegen blikseminslag.
Ook de midzomernacht, Sint-Jan op 24 juni, was een tijd voor kruiden. Sint-janskruid werd geplukt en boven de deur gehangen tegen onheil. In de negentiende eeuw verzamelden folkloristen zulke gebruiken, en in de twintigste eeuw ontstond een moderne kruidenmagie, vooral in heidense bewegingen.
In het volksgeloof hebben planten een eigen kracht, die je kunt gebruiken als je weet hoe. Belangrijk zijn het moment van plukken, zoals op een heilige dag of bij volle maan, de juiste woorden, en het doel.
Planten beschermen: de lijsterbes boven de staldeur tegen heksen, knoflook tegen kwaad, maretak als geluksbrenger. Ze kunnen ook liefde brengen of de toekomst voorspellen.
Er is een dunne lijn tussen volksgeneeskunde en volksmagie. Hetzelfde kruid kon tegen hoest en tegen heksen helpen.
De kennis werd mondeling doorgegeven, in families, door ouderen en door mensen die bekend stonden om hun kennis: kruidenvrouwen, wijze vrouwen en mannen, en soms de dorpspastoor.
Een hardnekkig beeld is dat in de heksenvervolgingen van de vijftiende tot de zeventiende eeuw vooral kruidenvrouwen werden verbrand. Historici zien dat genuanceerder: de meeste beschuldigden waren gewone mensen, vaak arm of alleenstaand, en geen genezers.
Tegenwoordig leeft kruidenmagie voort in moderne heidense en wiccatradities, en in een brede belangstelling voor folklore.
Folkloristen in de negentiende eeuw, zoals Jacob Grimm in zijn Deutsche Mythologie uit 1835, verzamelden veel volksgeloof over planten.
In Nederland beschreef de arts M.A. van Andel in 1909 de volksgeneeskunst in Nederland, met veel voorbeelden van magische en praktische gebruiken.
Plinius de Oudere beschreef al in de eerste eeuw hoe Keltische druïden maretak met een gouden sikkel van de eik sneden.
Veel gebruiken leven voort. De kruidwiswijding wordt in Limburg en in Elen in Belgisch-Limburg nog elk jaar gehouden. In kerstversiering hangt maretak, waaronder men elkaar kust.
Moderne kruidenmagie is populair, met boeken, rituelen en winkels.
Folkloristen en historici bestuderen deze tradities als waardevol immaterieel erfgoed.
Bekende planten uit de volksmagie zijn sint-janskruid, bijvoet, ijzerhard (verbena), vlier, lijsterbes, maretak, rozemarijn en wijnruit.
Rond de vlier hingen veel verhalen: in de vlier woonde een geest, en wie een tak wilde afsnijden, moest het eerst vragen.
Er waren ook gevaarlijke "heksenkruiden", zoals wolfskers, bilzekruid en doornappel, die in verhalen over vliegzalven opduiken. De alruin, met zijn mensachtige wortel, zou schreeuwen als je hem uit de grond trok.
Volksmagie is cultureel erfgoed. Waardeer het als een manier waarop mensen vroeger hun wereld begrepen.
De zogenoemde heksenkruiden, zoals wolfskers, bilzekruid en doornappel, zijn dodelijk giftig. Gebruik ze nooit.
Uit de keuken
Er staat nog geen recept uit deze traditie op de site. Deze recepten gebruiken wel kruiden die zij kent.
VerzorgingVoedende haarkuurVier plantaardige oliën als intensieve kuur.Haar en hoofdhuidAvocado · Olijf · WatermeloenMidden-Amerika en CaraïbenEuropaAfrikaAziëOceaniëOngeveer 235 ml · 5 minuten
VerzorgingBasislotionEen basislotion waar je zelf een geur aan geeft.HuidverzorgingAmandel · Teunisbloem · Grote engelwortelAziëNoord-AmerikaEuropaAfrikaOngeveer 470 ml · 30 minutenVerzorgingBodypowderEen zacht poeder van klei, pijlwortel en rijst.HuidverzorgingLavendel · Pijlwortel · Grote engelwortelEuropaMidden-Amerika en CaraïbenAfrikaAziëOngeveer 330 g · 5 minutenRegister
Let opAzië · Kruid · № 243
Artemisia dracunculus
Een keukenkruid met een anijsachtige smaak. Het verse blad verdooft de tong licht en werd vroeger bij kiespijn gekauwd en gebruikt om de eetlust op te wekken. Het bevat estragol; grote hoeveelheden worden afgeraden.
Let opEuropa · Kruid · № 105
Viola tricolor
Traditioneel gebruikt bij huidaandoeningen zoals eczeem en wiegendoek, en bij hoest. Er is weinig klinisch onderzoek.
Let opEuropa · Voeding · № 245
Vitis vinifera
Traditioneel toegeschreven
Verzachtend, laxerend, verkoelend, maagversterkend, urinedrijvend; bij galachtige indigestie, bloedingen, pijnlijk plassen, chronische bronchitis, hartziekten, jicht; sap bij obstipatie bij kinderen.
Let opEuropa · Kruid · № 56
Achillea millefolium
Traditioneel gebruikt om kleine wondjes te stelpen, bij koorts en verkoudheid en als bitter voor de spijsvertering. Klinisch bewijs is beperkt.
Let opEuropa · Anders · № 377
Palmaria palmata
Een rood zeewier met eiwit, jodium en mineralen. Het wordt als voedsel gegeten en in scrubs verwerkt; een medicinale werking is niet aangetoond.
Let opNoord-Amerika · Kruid · № 14
Echinacea purpurea
Onderzocht voor verkoudheid en luchtweginfecties. Mogelijk verkleint het de kans op verkoudheid enigszins; effect op duur en andere aandoeningen is onzeker.
Let opAzië · Voeding · № 260
Pisum sativum
Een eiwit- en vezelrijke peulvrucht. In de Chinese geneeskunde (wan dou) geldt de erwt als mild middel voor de milt en bij een lichte buikloop.
Let opEuropa · Kruid · № 193
Fraxinus excelsior
Het blad werd als licht plas- en laxeermiddel en bij jicht gebruikt. Er is weinig onderzoek; een medicinale werking is niet aangetoond.
Let opNoord-Amerika · Kruid · № 188
Acer spp.
Ahornsiroop is ingedikt sap van de suikeresdoorn. Hij bevat vooral suiker en wat mineralen, zoals mangaan; het is een zoetmiddel, geen geneesmiddel.
Let opOceanië · Kruid · № 172
Eucalyptus globulus
Eucalyptusolie wordt gebruikt bij hoest en verstopte neus bij verkoudheid en uitwendig bij spierpijn; het Europees Geneesmiddelenbureau erkent deze toepassingen als traditioneel gebruik. Sterk klinisch bewijs is beperkt.
Let opAfrika · Kruid · № 118
Trigonella foenum-graecum
Het zaad is onderzocht bij bloedsuiker en bij het stimuleren van moedermelk. NCCIH meldt dat er niet genoeg sterk bewijs is voor deze toepassingen.
Let opEuropa · Voeding · № 90
Rubus idaeus
De vrucht is een voedzame bes. Frambozenblad is in de volksgeneeskunde gebruikt in de laatste weken van de zwangerschap om de bevalling te vergemakkelijken; overtuigend bewijs daarvoor ontbreekt.
Let opAzië · Kruid · № 200
Gardenia jasminoides
Traditioneel toegeschreven
Koortsverlagend, kalmerend, bloeddrukverlagend, antibacterieel, galbevorderend.
Let opAzië · Kruid · № 1
Zingiber officinale
Helpt bij misselijkheid, stimuleert de bloedsomloop en heeft een verwarmende werking.
Let opAzië · Voeding · № 269
Hordeum vulgare
Traditioneel toegeschreven
Samentrekkend, licht; goed voor huid en haar.
Let opEuropa · Kruid · № 49
Calendula officinalis
Eetbare bloem die historisch als geneesmiddel en kleurstof werd gebruikt. Olie ervan wordt veel in huidproducten verwerkt.
Let opEuropa · Kruid · № 218
Mentha spicata
De klassieke keukenmunt, met de mildere carvon in plaats van menthol. Ze wordt als thee bij een volle maag en misselijkheid gedronken; studies naar concentratie zijn klein en niet doorslaggevend.
Let opEuropa · Kruid · № 60
Angelica archangelica
Aromatisch bitterkruid dat traditioneel wordt gebruikt bij een opgeblazen gevoel, slechte eetlust en verkoudheid. Klinisch bewijs is beperkt.
Let opEuropa · Voeding · № 196
Corylus avellana
De noten zijn voedzaam en rijk aan onverzadigde vetten en vitamine E. Hazelnootolie is een lichte olie voor de huid; een medicinale werking is niet aangetoond.
Let opEuropa · Kruid · № 59
Althaea officinalis
Wortel en blad bevatten veel slijmstoffen die een verzachtend laagje vormen; ze worden gebruikt bij droge hoest, keelirritatie en een geprikkelde maag. Het bewijs is bescheiden.
Let opZuid-Amerika · Kruid · № 237
Heliotropium arborescens
Een sierplant met sterk naar vanille geurende bloemen. Hij bevat pyrrolizidine-alkaloïden en is giftig bij inslikken; hij wordt alleen om de geur gekweekt.
Let opEuropa · Kruid · № 77
Humulus lupulus
De bellen worden traditioneel gebruikt bij onrust en slaapproblemen, vaak samen met valeriaan. Er zijn aanwijzingen voor een licht kalmerend effect, maar het bewijs is beperkt.
Let opEuropa · Kruid · № 202
Muscari racemosum, Hyacinthoides non-scripta
Hyacinten en blauwe druifjes zijn sierplanten. De bollen zijn giftig en kunnen bij aanraking jeuk geven ('hyacintenjeuk' bij bollenpellers).
Let opEuropa · Kruid · № 78
Hyssopus officinalis
Traditioneel gebruikt bij hoest, verkoudheid en vastzittend slijm. Klinisch bewijs ontbreekt.
Let opEuropa · Kruid · № 234
Ulmus spp.
De binnenbast van de Europese iep is, net als die van de Amerikaanse rode iep, slijmerig en werd bij huidklachten en diarree gebruikt. Er is weinig onderzoek.
Let opEuropa · Kruid · № 103
Verbena officinalis
Traditioneel gebruikt bij nervositeit, uitputting en als bitter voor de spijsvertering. Wetenschappelijk bewijs ontbreekt grotendeels.
Let opEuropa · Kruid · № 203
Iris florentina (I. germanica 'Florentina')
De gedroogde wortel (orriswortel) ruikt naar viooltjes en is een geurfixeerder in parfum en potpourri. Medicinaal werd ze bij hoest en kinderen bij het tanden gebruikt; ze kan allergieën veroorzaken.
Let opAzië · Kruid · № 126
Jasminum officinale / J. grandiflorum
Vooral bekend als geurstof en in jasmijnthee; aromatherapie met jasmijn wordt gebruikt voor ontspanning. Medische claims zijn niet bewezen.
Let opEuropa · Kruid · № 81
Juniperus communis
De bessen worden traditioneel gebruikt als plaspoeder, bij spijsverteringsklachten en uitwendig bij gewrichtspijn. Klinisch bewijs is beperkt.
Let opEuropa · Kruid · № 19
Matricaria chamomilla (Duitse kamille)
Bloemen worden als thee en in huid- of mondproducten gebruikt. Onderzoek levert voor de meeste aandoeningen onvoldoende betrouwbaar bewijs.
Let opAzië · Voeding · № 38
Cinnamomum verum
Specerij uit de binnenbast. Onderzoek naar gezondheidseffecten is voorlopig; kaneel is geen behandeling.
Let opEuropa · Kruid · № 214
Carum carvi
Traditioneel toegeschreven
Windverdrijvend, aromatisch, maagversterkend, stimulerend, melkbevorderend; bij winderigheid en krampende darmen, corrigeert misselijkmakende medicijnen, schurft.
Let opEuropa · Kruid · № 109
Nepeta cataria
Traditioneel gebruikt als milde thee bij verkoudheid, koorts, onrust en buikkrampjes. Nepetalacton uit de plant is in onderzoek als insectenwerend middel.
Let opAzië · Voeding · № 246
Actinidia deliciosa
Een vrucht met veel vitamine C en vezels. Kleine studies wijzen op een licht gunstig effect bij verstopping, en ook bij slaap; het enzym actinidine maakt vlees mals.
Let opEuropa · Kruid · № 207
Papaver rhoeas
Traditioneel toegeschreven
Licht verdovend in grote hoeveelheden; Papaver somniferum (bron van opium) is giftig.
Let opAfrika · Voeding · № 12
Allium sativum
Voedingsmiddel met een lange gebruiksgeschiedenis. Supplementen zijn onderzocht, maar eventuele gezondheidseffecten zijn beperkt en geen vervanging voor zorg.