Traditie in Europa
Van middeleeuwse kruidenboeken tot de hedendaagse fytotherapie
Met de uitvinding van de boekdrukkunst kwamen in de vijftiende en zestiende eeuw de grote kruidenboeken. In 1485 verscheen in Mainz de Gart der Gesundheit. In 1542 publiceerde Leonhart Fuchs De historia stirpium, met prachtige houtsneden naar de natuur.
De Lage Landen speelden een grote rol. De Mechelse arts Rembert Dodoens gaf in 1554 in Antwerpen zijn Cruydeboeck uit, een van de belangrijkste kruidenboeken van zijn tijd, dat in veel talen werd vertaald. In Engeland verscheen in 1597 het Herball van John Gerard, en in 1652 The English Physitian van Nicholas Culpeper, die de kennis in het Engels toegankelijk maakte voor gewone mensen.
Vanaf de achttiende eeuw groeide de wetenschap uit de kruidenkunde. In 1785 beschreef William Withering hoe vingerhoedskruid hielp bij waterzucht door hartfalen. In de negentiende eeuw isoleerden scheikundigen werkzame stoffen uit planten, zoals morfine uit de slaapbol in 1804. In 1897 maakte Bayer aspirine, op basis van een stof die ook in wilgenbast en moerasspirea zit.
Lang was de westerse kruidenkunde gebaseerd op de leer van de lichaamssappen. Elk kruid had een temperament, warm of koud, droog of vochtig.
In de zestiende eeuw werd de signatuurleer populair. Volgens Paracelsus en anderen had God in de vorm of kleur van een plant een teken gelegd van zijn werking: een plant met hartvormige bladeren zou goed zijn voor het hart. Culpeper verbond bovendien elke plant met een planeet.
Moderne fytotherapie werkt anders. Ze zoekt naar werkzame stoffen, gestandaardiseerde extracten en wetenschappelijk bewijs, al leeft ook de traditionele kennis voort.
Kennis verspreidde zich via boeken, apothekers en artsen, en via de gewone mensen die kruidenboeken thuis hadden. Apothekers maakten middelen volgens farmacopees, officiële receptenboeken.
In de twintigste eeuw scheidden de wegen. De reguliere geneeskunde ging verder met zuivere stoffen en synthetische medicijnen. Kruidkundigen, natuurgeneeskundigen en fytotherapeuten zetten de kruidentraditie voort, vaak met eigen opleidingen.
In Duitsland bleef fytotherapie een gewoon onderdeel van de zorg, met kruidenmiddelen die artsen voorschrijven.
Het Cruydeboeck van Dodoens uit 1554 beschrijft honderden planten met hun namen, kenmerken en gebruik. Het is een trots van de Nederlandstalige wetenschap.
The English Physitian van Culpeper is tot vandaag in druk. Het Herball van Gerard en De historia stirpium van Fuchs zijn beroemd om hun afbeeldingen.
In 1785 schreef William Withering An Account of the Foxglove, een van de eerste zorgvuldige studies naar de werking van een plant bij patiënten.
In de Europese Unie mogen traditionele kruidenmiddelen sinds de richtlijn 2004/24/EG als geneesmiddel worden geregistreerd als ze minstens dertig jaar in gebruik zijn, waarvan vijftien in de EU, en veilig zijn. Het Europees Geneesmiddelenbureau stelt monografieën op over veel geneeskrachtige planten.
Veel moderne medicijnen komen oorspronkelijk uit planten. Kruidenthee en kruidensupplementen zijn populair.
Er is ook kritiek: sommige kruidensupplementen zijn slecht onderzocht, en de kwaliteit wisselt sterk.
De westerse kruidengeneeskunde gebruikt veel inheemse Europese planten. Kamille bij buikpijn en ontsteking, valeriaan bij onrust en slapeloosheid, sint-janskruid bij neerslachtigheid, pepermunt bij darmklachten.
Goudsbloem wordt gebruikt voor de huid, duizendblad bij wonden, tijm bij hoest. Daarnaast nam de westerse kruidenkunde planten uit andere werelddelen op, zoals echinacea uit Amerika.
Vingerhoedskruid, wilg en slaapbol laten zien hoe planten aan de basis van moderne medicijnen staan.
"Natuurlijk" betekent niet automatisch veilig. Vingerhoedskruid is dodelijk giftig. Sint-janskruid heeft veel interacties met medicijnen, zoals de pil, bloedverdunners en antidepressiva.
Overleg met een arts of apotheker voordat je kruidenmiddelen combineert met medicijnen.
Uit de keuken
AziëZweetdrijvende thee met vlier, duizendblad en muntEen klassieke hete thee voor het begin van een verkoudheid met koorts en weinig zweten.VerkoudheidKeelpijnVlierbes · Duizendblad · MuntOngeveer 4 koppen · 15–30 minuten trekken
AziëVerkoelende zonnetheeKruiden die een paar uur in de zon trekken: een frisse drank voor warme dagen.Warme dagenBernagie · Citroenmelisse · Bittere sinaasappel3 liter · 4–6 uur in de zon
Jim Champion from Southampton, UK · CC BY-SA 2.0EuropaVlierbloesemsiroopDe geur van juni in een fles: siroop van vlierbloesem en citroen.Warme dagenVlierbes · CitroenOngeveer 1,5 liter siroop · 30 minuten, plus 1–2 dagen trekkenRegister
Let opAzië · Kruid · № 243
Artemisia dracunculus
Een keukenkruid met een anijsachtige smaak. Het verse blad verdooft de tong licht en werd vroeger bij kiespijn gekauwd en gebruikt om de eetlust op te wekken. Het bevat estragol; grote hoeveelheden worden afgeraden.
Let opAfrika · Kruid · № 24
Harpagophytum procumbens
De knolwortels worden in volksgeneeskunde tegen pijn gebruikt. Onderzoek wijst op een mogelijk beperkt effect bij lage rugpijn; het bewijs is hooguit van matige kwaliteit.
Let opEuropa · Kruid · № 56
Achillea millefolium
Traditioneel gebruikt om kleine wondjes te stelpen, bij koorts en verkoudheid en als bitter voor de spijsvertering. Klinisch bewijs is beperkt.
Let opNoord-Amerika · Kruid · № 14
Echinacea purpurea
Onderzocht voor verkoudheid en luchtweginfecties. Mogelijk verkleint het de kans op verkoudheid enigszins; effect op duur en andere aandoeningen is onzeker.
Let opEuropa · Kruid · № 289
Centaurium erythraea
Traditioneel toegeschreven
Bitter, leverstimulerend.
Let opEuropa · Kruid · № 107
Teucrium chamaedrys
Vroeger gebruikt als bitter voor de spijsvertering, bij jicht en als afslankmiddel. Het risico op leverschade weegt zwaarder dan enig mogelijk voordeel.
Let opEuropa · Kruid · № 111
Solidago virgaurea
In Europa wordt het kruid gebruikt om de urinewegen door te spoelen bij lichte klachten; het staat in Europese kruidenmonografieën als traditioneel middel. Klinisch bewijs is beperkt.
Let opEuropa · Paddenstoel · № 115
Boletus edulis, Cantharellus cibarius, Morchella esculenta, Pleurotus ostreatus
Een gewaardeerde eetbare paddenstoel met eiwitten, vezels en mineralen. Geneeskrachtige claims zijn niet bewezen.
Let opAzië · Kruid · № 585
Epimedium grandiflorum
Traditioneel toegeschreven
Lustopwekkend, urinedrijvend, versterkend; verhoogt libido, helpt bij erectieproblemen en vruchtbaarheid, versterkt blaassluitspier en nierfunctie.
Let opOceanië · Voeding · № 177
Grewia retusifolia
De kleine vruchten zijn eetbaar; de Engelse naam dysentery bush verwijst naar het traditionele gebruik bij diarree. Er is geen klinisch onderzoek.
Let opOceanië · Kruid · № 172
Eucalyptus globulus
Eucalyptusolie wordt gebruikt bij hoest en verstopte neus bij verkoudheid en uitwendig bij spierpijn; het Europees Geneesmiddelenbureau erkent deze toepassingen als traditioneel gebruik. Sterk klinisch bewijs is beperkt.
Let opAzië · Kruid · № 336
Tetradium ruticarpum (syn. Evodia rutaecarpa)
Traditioneel toegeschreven
Pijnstillend, antibacterieel, verwarmend, stimulerend.
Let opAfrika · Kruid · № 118
Trigonella foenum-graecum
Het zaad is onderzocht bij bloedsuiker en bij het stimuleren van moedermelk. NCCIH meldt dat er niet genoeg sterk bewijs is voor deze toepassingen.
Let opEuropa · Voeding · № 90
Rubus idaeus
De vrucht is een voedzame bes. Frambozenblad is in de volksgeneeskunde gebruikt in de laatste weken van de zwangerschap om de bevalling te vergemakkelijken; overtuigend bewijs daarvoor ontbreekt.
Let opAzië · Kruid · № 119
Alpinia galanga
Een verwant van gember dat traditioneel wordt gebruikt bij misselijkheid, winderigheid en een trage spijsvertering. Klinisch bewijs is beperkt.
Let opEuropa · Kruid · № 297
Galega officinalis
Traditioneel toegeschreven
Bloedsuikerverlagend, stimuleert insuline, melkbevorderend, urinedrijvend.
Let opAzië · Kruid · № 200
Gardenia jasminoides
Traditioneel toegeschreven
Koortsverlagend, kalmerend, bloeddrukverlagend, antibacterieel, galbevorderend.
Let opEuropa · Kruid · № 104
Viburnum opulus en V. prunifolium
De bast wordt traditioneel gebruikt bij spierkrampen en menstruatiepijn; de Engelse naam is cramp bark. Klinisch bewijs ontbreekt.
Let opEuropa · Kruid · № 76
Gentiana lutea
De wortel is een van de bitterste stoffen die bekend zijn en wordt van oudsher gebruikt om eetlust en spijsvertering te stimuleren. Studies zijn klein.
Let opEuropa · Kruid · № 311
Melilotus officinalis
Traditioneel toegeschreven
Verzachtend, urinedrijvend, krampwerend, antistollingsmiddel.
Let opNoord-Amerika · Kruid · № 182
Gelsemium sempervirens
Bevat alkaloïden zoals gelsemine die op het zenuwstelsel werken. In de 19e eeuw gebruikt bij zenuwpijn, migraine en koorts, maar de giftigheid maakt elk gebruik gevaarlijk. Homeopathische gelsemium is zo sterk verdund dat er geen werkzame stof in zit.
Let opAzië · Kruid · № 1
Zingiber officinale
Helpt bij misselijkheid, stimuleert de bloedsomloop en heeft een verwarmende werking.
Let opNoord-Amerika · Kruid · № 327
Rhus aromatica
Traditioneel toegeschreven
Samentrekkend, versterkend, antidiabetisch, urinedrijvend.
Let opNoord-Amerika · Kruid · № 274
Geranium maculatum
Traditioneel toegeschreven
Samentrekkend, bloedstelpend, versterkend.
Let opEuropa · Kruid · № 88
Prunella vulgaris
In Europa een oud wondkruid en gorgelmiddel bij keelpijn; in de Chinese geneeskunde gebruikt bij 'hitte' en gezwollen klieren. Onderzoek is grotendeels laboratoriumwerk.
Let opEuropa · Kruid · № 300
Cnicus benedictus
Traditioneel toegeschreven
Bitter spijsverteringsstimulerend, slijmoplossend, antiseptisch, wondhelend.
Let opEuropa · Kruid · № 333
Lactuca virosa
Traditioneel toegeschreven
Kalmerend, bloedsuikerverlagend, slaapverwekkend, libidoremmend.
Let opAzië · Kruid · № 37
Ginkgo biloba
Er is geen overtuigend bewijs dat ginkgo bij enige aandoening helpt. Bij dementie is een bescheiden effect mogelijk, maar de resultaten zijn wisselend.
Let opNoord-Amerika · Kruid · № 596
Rhus glabra
Traditioneel toegeschreven
Samentrekkend, zuiverend, versterkend, wondhelend, antiseptisch; versterkt het spijsverteringskanaal (zweren, diarree), remt overmatige afscheidingen (urineverlies, nachtzweten, bloedingen), kan bloedsuiker verlagen, bij verzakkingen.
Let opAzië · Kruid · № 315
Ligustrum lucidum
Traditioneel toegeschreven
Versterkend, urinedrijvend, immuunstimulerend.
Let opEuropa · Kruid · № 317
Parietaria judaica (syn. P. diffusa)
Traditioneel toegeschreven
Urinedrijvend, verzachtend, kalmeert het slijmvlies van de urinewegen.
Let opEuropa · Kruid · № 49
Calendula officinalis
Eetbare bloem die historisch als geneesmiddel en kleurstof werd gebruikt. Olie ervan wordt veel in huidproducten verwerkt.
Let opMidden-Amerika en Caraïben · Voeding · № 257
Citrus × paradisi
Een vitamine C-rijke citrusvrucht. Grapefruit en grapefruitsap remmen enzymen die veel geneesmiddelen afbreken. De etherische olie wordt gebruikt in huid- en haarproducten, maar effecten op cellulitis of haargroei zijn niet aangetoond.
Let opNoord-Amerika · Kruid · № 170
Grindelia camporum
Het kleverige kruid werd traditioneel bij hoest, astma en bronchitis gebruikt, en uitwendig bij jeuk door gifsumak. Klinisch bewijs ontbreekt.
Let opAzië · Voeding · № 16
Camellia sinensis
Thee als drank. Onderzoek ondersteunt geen definitieve conclusie over de meeste gezondheidsclaims; extracten zijn niet hetzelfde als thee.
Let opEuropa · Kruid · № 60
Angelica archangelica
Aromatisch bitterkruid dat traditioneel wordt gebruikt bij een opgeblazen gevoel, slechte eetlust en verkoudheid. Klinisch bewijs is beperkt.