Traditie in Europa

Westerse kruidengeneeskunde

Van middeleeuwse kruidenboeken tot de hedendaagse fytotherapie

Recepten (3) Kruiden in deze traditie (290)

De titelpagina van John Gerards The Herball (Londen, 1597). publiek domein

Geschiedenis

Met de uitvinding van de boekdrukkunst kwamen in de vijftiende en zestiende eeuw de grote kruidenboeken. In 1485 verscheen in Mainz de Gart der Gesundheit. In 1542 publiceerde Leonhart Fuchs De historia stirpium, met prachtige houtsneden naar de natuur.

De Lage Landen speelden een grote rol. De Mechelse arts Rembert Dodoens gaf in 1554 in Antwerpen zijn Cruydeboeck uit, een van de belangrijkste kruidenboeken van zijn tijd, dat in veel talen werd vertaald. In Engeland verscheen in 1597 het Herball van John Gerard, en in 1652 The English Physitian van Nicholas Culpeper, die de kennis in het Engels toegankelijk maakte voor gewone mensen.

Vanaf de achttiende eeuw groeide de wetenschap uit de kruidenkunde. In 1785 beschreef William Withering hoe vingerhoedskruid hielp bij waterzucht door hartfalen. In de negentiende eeuw isoleerden scheikundigen werkzame stoffen uit planten, zoals morfine uit de slaapbol in 1804. In 1897 maakte Bayer aspirine, op basis van een stof die ook in wilgenbast en moerasspirea zit.

Kernideeën

Lang was de westerse kruidenkunde gebaseerd op de leer van de lichaamssappen. Elk kruid had een temperament, warm of koud, droog of vochtig.

In de zestiende eeuw werd de signatuurleer populair. Volgens Paracelsus en anderen had God in de vorm of kleur van een plant een teken gelegd van zijn werking: een plant met hartvormige bladeren zou goed zijn voor het hart. Culpeper verbond bovendien elke plant met een planeet.

Moderne fytotherapie werkt anders. Ze zoekt naar werkzame stoffen, gestandaardiseerde extracten en wetenschappelijk bewijs, al leeft ook de traditionele kennis voort.

Kennis en overdracht

Kennis verspreidde zich via boeken, apothekers en artsen, en via de gewone mensen die kruidenboeken thuis hadden. Apothekers maakten middelen volgens farmacopees, officiële receptenboeken.

In de twintigste eeuw scheidden de wegen. De reguliere geneeskunde ging verder met zuivere stoffen en synthetische medicijnen. Kruidkundigen, natuurgeneeskundigen en fytotherapeuten zetten de kruidentraditie voort, vaak met eigen opleidingen.

In Duitsland bleef fytotherapie een gewoon onderdeel van de zorg, met kruidenmiddelen die artsen voorschrijven.

Teksten en figuren

Het Cruydeboeck van Dodoens uit 1554 beschrijft honderden planten met hun namen, kenmerken en gebruik. Het is een trots van de Nederlandstalige wetenschap.

The English Physitian van Culpeper is tot vandaag in druk. Het Herball van Gerard en De historia stirpium van Fuchs zijn beroemd om hun afbeeldingen.

In 1785 schreef William Withering An Account of the Foxglove, een van de eerste zorgvuldige studies naar de werking van een plant bij patiënten.

Vandaag

In de Europese Unie mogen traditionele kruidenmiddelen sinds de richtlijn 2004/24/EG als geneesmiddel worden geregistreerd als ze minstens dertig jaar in gebruik zijn, waarvan vijftien in de EU, en veilig zijn. Het Europees Geneesmiddelenbureau stelt monografieën op over veel geneeskrachtige planten.

Veel moderne medicijnen komen oorspronkelijk uit planten. Kruidenthee en kruidensupplementen zijn populair.

Er is ook kritiek: sommige kruidensupplementen zijn slecht onderzocht, en de kwaliteit wisselt sterk.

Natuur in de traditie

De westerse kruidengeneeskunde gebruikt veel inheemse Europese planten. Kamille bij buikpijn en ontsteking, valeriaan bij onrust en slapeloosheid, sint-janskruid bij neerslachtigheid, pepermunt bij darmklachten.

Goudsbloem wordt gebruikt voor de huid, duizendblad bij wonden, tijm bij hoest. Daarnaast nam de westerse kruidenkunde planten uit andere werelddelen op, zoals echinacea uit Amerika.

Vingerhoedskruid, wilg en slaapbol laten zien hoe planten aan de basis van moderne medicijnen staan.

Respectvol omgaan

"Natuurlijk" betekent niet automatisch veilig. Vingerhoedskruid is dodelijk giftig. Sint-janskruid heeft veel interacties met medicijnen, zoals de pil, bloedverdunners en antidepressiva.

Overleg met een arts of apotheker voordat je kruidenmiddelen combineert met medicijnen.

Uit de keuken

Recepten uit deze traditie

Kruiden in deze traditie

Let op
Azië · Kruid · № 143
Katuka
Picrorhiza kurroa
Een zeer bitter kruid dat in de Ayurveda en de Tibetaanse geneeskunde bij leverklachten, koorts en spijsverteringsproblemen wordt gebruikt. Onderzoek is vooral dierexperimenteel.
Ayurveda+3
Let op
Oceanië · Kruid · № 7
Kava
Piper methysticum
De drank verdooft licht mond en tong en werkt ontspannend. Onderzoek wijst op een bescheiden effect bij angstklachten, maar de resultaten zijn wisselend en de veiligheid van supplementen staat ter discussie.
Kava in Pacific eilandtradities+2
Let op
Afrika · Kruid · № 116
Khella
Ammi visnaga
Bevat khelline, een spierverslappende stof die de luchtwegen en bloedvaten verwijdt. Khelline vormde de basis voor moderne medicijnen zoals cromoglicaat (bij astma) en amiodaron (bij hartritmestoornissen).
Oud-Egyptische geneeskunst+1
Let op
Europa · Kruid · № 75
Kleefkruid
Galium aparine
In de westerse kruidengeneeskunde gebruikt als 'lymfekruid' bij gezwollen klieren en huidaandoeningen. Wetenschappelijk bewijs ontbreekt.
Klooster- en volkskennis+2
Let op
Europa · Kruid · № 100
Klein hoefblad
Tussilago farfara
Een van de oudste hoestkruiden; het blad bevat verzachtende slijmstoffen. Door de giftige alkaloïden wordt het nu afgeraden.
Grieks-Romeinse geneeskunde+3
Let op
Azië · Kruid · № 832
Kleine galgant
Alpinia officinarum
Aromatische wortelstok, traditioneel gebruikt bij spijsverteringsklachten.
Chinese geneeskundige tradities+3
Let op
Europa · Kruid · № 312
Kleine maagdenpalm
Vinca minor
Traditioneel toegeschreven
Samentrekkend, circulatiebevorderend, verbetert de doorbloeding van de hersenen.
Westerse kruidengeneeskunde
Let op
Afrika · Voeding · № 12
Knoflook
Allium sativum
Voedingsmiddel met een lange gebruiksgeschiedenis. Supplementen zijn onderzocht, maar eventuele gezondheidseffecten zijn beperkt en geen vervanging voor zorg.
Oud-Egyptische geneeskunst+7Volksgeloof
Let op
Afrika · Kruid · № 337
Knolcyperus
Cyperus rotundus
Traditioneel toegeschreven
Windverdrijvend, pijnstillend, krampwerend voor de baarmoeder, bevordert de qi-stroom.
Oud-Egyptische geneeskunst+4
Let op
Europa · Kruid · № 92
Knopig helmkruid
Scrophularia nodosa (en S. ningpoensis)
In de westerse kruidengeneeskunde gebruikt bij huidaandoeningen zoals eczeem en psoriasis en bij gezwollen klieren. Er is geen goed klinisch bewijs.
Klooster- en volkskennis+2
Let op
Midden-Amerika en Caraïben · Kruid · № 583
Koningin van de nacht
Selenicereus grandiflorus
Traditioneel toegeschreven
Versterkend, ontspannend; versterkt de hartspier en hartfunctie (ook bij ouderen), verlicht beklemming op de borst en ademhalingsbeperking.
Westerse kruidengeneeskunde
Let op
Europa · Kruid · № 271
Koninginnekruid
Eupatorium cannabinum
Traditioneel toegeschreven
Koninginnekruid koortsverlagend, urinedrijvend, laxerend, galbevorderend, slijmoplossend, immuunstimulerend; doorwas zweetdrijvend, krampwerend; purper leverkruid verzachtend urinedrijvend, antireumatisch, menstruatiebevorderend.
Westerse kruidengeneeskunde
Let op
Europa · Kruid · № 102
Koningskaars
Verbascum thapsus
Blad en bloemen bevatten slijmstoffen en worden traditioneel bij prikkelhoest en bronchitis gebruikt; de olie van de bloemen bij oorpijn. Klinisch bewijs is beperkt.
Grieks-Romeinse geneeskunde+4
Let op
Europa · Voeding · № 68
Kool
Brassica oleracea
Groente met veel vitamine C en vezels. In de volksgeneeskunde worden koude koolbladeren op gezwollen borsten of pijnlijke gewrichten gelegd; kleine studies geven wisselende resultaten.
Klooster- en volkskennis+2Volksgeloof
Let op
Europa · Kruid · № 292
Korenbloem
Centaurea cyanus
Traditioneel toegeschreven
Versterkend, stimulerend, ontstekingsremmend.
Westerse kruidengeneeskunde
Let op
Azië · Voeding · № 42
Kruidnagel
Syzygium aromaticum
Specerij. Kruidnagelolie met eugenol kan helpen bij kiespijn; andere claims zijn onbewezen.
Ayurveda+5Volksgeloof
Let op
Europa · Kruid · № 338
Krulzuring
Rumex crispus
Traditioneel toegeschreven
Sterk laxerend, galbevorderend, reinigend.
Westerse kruidengeneeskunde+1
Let op
Azië · Kruid · № 136
Kudzu
Pueraria montana var. lobata
De wortel (ge gen) wordt in de Chinese geneeskunde bij koorts, stijve nek en dorst gebruikt. Er zijn kleine studies naar kudzu en het verminderen van alcoholgebruik, met wisselende uitkomsten.
Chinese geneeskundige tradities+3
Let op
Azië · Kruid · № 5
Kurkuma
Curcuma longa
Heeft een antioxiderende werking en ondersteunt de ontstekingsreactie van het lichaam.
Ayurveda+5Volksgeloof
Let op
Midden-Amerika en Caraïben · Kruid · № 319
Kwassiehout
Picrasma excelsa
Traditioneel toegeschreven
Ontwormend, bitter.
Kruidenkennis van de Caraïben+1
Let op
Europa · Kruid · № 580
Kweek
Elymus repens
Traditioneel toegeschreven
Urinedrijvend, verzachtend, samentrekkend; bij nier- en blaasklachten (nierstenen, interstitiële cystitis), helpt bloedsuiker te reguleren.
Westerse kruidengeneeskunde
Let op
Europa · Kruid · № 6
Lavas
Levisticum officinale
Het blad smaakt naar bouillon en selderij. In de volksgeneeskunde werd de wortel als plaspoeder en bij een opgeblazen gevoel gebruikt; onderzoek ontbreekt.
Westerse kruidengeneeskunde
Let op
Europa · Kruid · № 44
Lavendel
Lavandula angustifolia
Geurige plant voor bad- en parfumproducten en aromatherapie. Bewijs voor medische effecten is voorlopig.
Grieks-Romeinse geneeskunde+4Volksgeloof
Let op
Europa · Kruid · № 206
Lelietje-van-dalen
Convallaria majalis
Traditioneel toegeschreven
Harttonicum, urinedrijvend, laxerend, braakopwekkend.
Westerse kruidengeneeskunde+1Volksgeloof
Let op
Europa · Kruid · № 226
Linde
Tilia × europaea
Traditioneel toegeschreven
Kalmerend zenuwmiddel, zweetdrijvend, vaatverwijdend, herstelt de vaatwanden, bloeddrukverlagend.
Westerse kruidengeneeskunde
Let op
Azië · Paddenstoel · № 41
Lingzhi
Ganoderma lucidum
Een houtzwam uit de traditionele Chinese geneeskunde; bewijs voor behandeleffecten bij mensen is beperkt.
Chinese geneeskundige tradities+3
Let op
Europa · Anders · № 588
Longkruid
Lobaria pulmonaria
Traditioneel toegeschreven
Antioxidant, slijmoplossend; vermindert ontsteking in luchtwegen en darmen, ondersteunt de longen en helpt bij sinusitis.
Westerse kruidengeneeskunde
Let op
Azië · Voeding · № 131
Lotus
Nelumbo nucifera
Vrijwel alle delen worden gebruikt: zaden bij diarree en onrust, wortelstok als voeding, blad bij 'zomerhitte'. Wetenschappelijk bewijs is grotendeels laboratoriumonderzoek.
Ayurveda+3Volksgeloof
Let op
Europa · Kruid · № 211
Maarts viooltje
Viola odorata
Traditioneel toegeschreven
V. odorata ontstekingsremmend, slijmoplossend, urinedrijvend, antitumor; V. tricolor slijmoplossend, ontstekingsremmend, urinedrijvend, antireumatisch, laxerend, versterkt haarvaten.
Westerse kruidengeneeskunde+3Volksgeloof
Let op
Noord-Amerika · Kruid · № 370
Mahonie
Mahonia aquifolium
Traditioneel toegeschreven
Zuiverend, bloedzuiverend, versterkend, stimulerend, leverondersteunend; verbetert eetlust en spijsvertering, bevordert lever- en galsecretie, zuivert het bloed, helpt bij huidproblemen, plotselinge diarree en chronische obstipatie.
Inheemse geneeswijzen van Noord-Amerika+1
Let op
Midden-Amerika en Caraïben · Voeding · № 266
Maïs
Zea mays
Traditioneel toegeschreven
Urinedrijvend, heelt het slijmvlies van de urinewegen, versterkend, verzachtend.
Maya-geneeskennis+7Volksgeloof
Let op
Azië · Paddenstoel · № 589
Maitake
Grifola frondosa
Traditioneel toegeschreven
Adaptogeen; activeert immuuncellen tegen kanker (macrofagen, NK-cellen, T-cellen), vermindert stress en versterkt de weerstand tegen verkoudheid en griep.
Chinese geneeskundige tradities+2
Let op
Europa · Kruid · № 113
Malrove
Marrubium vulgare
Een bitter kruid dat traditioneel bij hoest met taai slijm en bronchitis wordt gebruikt. In Europa is het als traditioneel kruidengeneesmiddel erkend; klinisch bewijs is beperkt.
Grieks-Romeinse geneeskunde+3Volksgeloof
Let op
Oceanië · Kruid · № 273
Manuka en kanuka
Leptospermum scoparium en Kunzea ericoides
Traditioneel toegeschreven
Samentrekkend, antimicrobieel, antiseptisch, ontwormend (leptospermon); bij zweren, infecties en koorts.
Rongoā Māori+2
Let op
Europa · Kruid · № 239
Maretak
Viscum album
Traditioneel toegeschreven
Vertraagt de hartslag, bloeddrukverlagend, antitumor.
Westerse kruidengeneeskunde+1Volksgeloof
Let op
Europa · Kruid · № 46
Mariadistel
Silybum marianum
Wordt gepromoot bij leveraandoeningen, maar er is onvoldoende hoogwaardig bewijs voor effecten bij mensen.
Westerse kruidengeneeskunde