Traditie in Europa
Van middeleeuwse kruidenboeken tot de hedendaagse fytotherapie
Met de uitvinding van de boekdrukkunst kwamen in de vijftiende en zestiende eeuw de grote kruidenboeken. In 1485 verscheen in Mainz de Gart der Gesundheit. In 1542 publiceerde Leonhart Fuchs De historia stirpium, met prachtige houtsneden naar de natuur.
De Lage Landen speelden een grote rol. De Mechelse arts Rembert Dodoens gaf in 1554 in Antwerpen zijn Cruydeboeck uit, een van de belangrijkste kruidenboeken van zijn tijd, dat in veel talen werd vertaald. In Engeland verscheen in 1597 het Herball van John Gerard, en in 1652 The English Physitian van Nicholas Culpeper, die de kennis in het Engels toegankelijk maakte voor gewone mensen.
Vanaf de achttiende eeuw groeide de wetenschap uit de kruidenkunde. In 1785 beschreef William Withering hoe vingerhoedskruid hielp bij waterzucht door hartfalen. In de negentiende eeuw isoleerden scheikundigen werkzame stoffen uit planten, zoals morfine uit de slaapbol in 1804. In 1897 maakte Bayer aspirine, op basis van een stof die ook in wilgenbast en moerasspirea zit.
Lang was de westerse kruidenkunde gebaseerd op de leer van de lichaamssappen. Elk kruid had een temperament, warm of koud, droog of vochtig.
In de zestiende eeuw werd de signatuurleer populair. Volgens Paracelsus en anderen had God in de vorm of kleur van een plant een teken gelegd van zijn werking: een plant met hartvormige bladeren zou goed zijn voor het hart. Culpeper verbond bovendien elke plant met een planeet.
Moderne fytotherapie werkt anders. Ze zoekt naar werkzame stoffen, gestandaardiseerde extracten en wetenschappelijk bewijs, al leeft ook de traditionele kennis voort.
Kennis verspreidde zich via boeken, apothekers en artsen, en via de gewone mensen die kruidenboeken thuis hadden. Apothekers maakten middelen volgens farmacopees, officiële receptenboeken.
In de twintigste eeuw scheidden de wegen. De reguliere geneeskunde ging verder met zuivere stoffen en synthetische medicijnen. Kruidkundigen, natuurgeneeskundigen en fytotherapeuten zetten de kruidentraditie voort, vaak met eigen opleidingen.
In Duitsland bleef fytotherapie een gewoon onderdeel van de zorg, met kruidenmiddelen die artsen voorschrijven.
Het Cruydeboeck van Dodoens uit 1554 beschrijft honderden planten met hun namen, kenmerken en gebruik. Het is een trots van de Nederlandstalige wetenschap.
The English Physitian van Culpeper is tot vandaag in druk. Het Herball van Gerard en De historia stirpium van Fuchs zijn beroemd om hun afbeeldingen.
In 1785 schreef William Withering An Account of the Foxglove, een van de eerste zorgvuldige studies naar de werking van een plant bij patiënten.
In de Europese Unie mogen traditionele kruidenmiddelen sinds de richtlijn 2004/24/EG als geneesmiddel worden geregistreerd als ze minstens dertig jaar in gebruik zijn, waarvan vijftien in de EU, en veilig zijn. Het Europees Geneesmiddelenbureau stelt monografieën op over veel geneeskrachtige planten.
Veel moderne medicijnen komen oorspronkelijk uit planten. Kruidenthee en kruidensupplementen zijn populair.
Er is ook kritiek: sommige kruidensupplementen zijn slecht onderzocht, en de kwaliteit wisselt sterk.
De westerse kruidengeneeskunde gebruikt veel inheemse Europese planten. Kamille bij buikpijn en ontsteking, valeriaan bij onrust en slapeloosheid, sint-janskruid bij neerslachtigheid, pepermunt bij darmklachten.
Goudsbloem wordt gebruikt voor de huid, duizendblad bij wonden, tijm bij hoest. Daarnaast nam de westerse kruidenkunde planten uit andere werelddelen op, zoals echinacea uit Amerika.
Vingerhoedskruid, wilg en slaapbol laten zien hoe planten aan de basis van moderne medicijnen staan.
"Natuurlijk" betekent niet automatisch veilig. Vingerhoedskruid is dodelijk giftig. Sint-janskruid heeft veel interacties met medicijnen, zoals de pil, bloedverdunners en antidepressiva.
Overleg met een arts of apotheker voordat je kruidenmiddelen combineert met medicijnen.
Uit de keuken
AziëZweetdrijvende thee met vlier, duizendblad en muntEen klassieke hete thee voor het begin van een verkoudheid met koorts en weinig zweten.VerkoudheidKeelpijnVlierbes · Duizendblad · MuntOngeveer 4 koppen · 15–30 minuten trekken
AziëVerkoelende zonnetheeKruiden die een paar uur in de zon trekken: een frisse drank voor warme dagen.Warme dagenBernagie · Citroenmelisse · Bittere sinaasappel3 liter · 4–6 uur in de zon
Jim Champion from Southampton, UK · CC BY-SA 2.0EuropaVlierbloesemsiroopDe geur van juni in een fles: siroop van vlierbloesem en citroen.Warme dagenVlierbes · CitroenOngeveer 1,5 liter siroop · 30 minuten, plus 1–2 dagen trekkenRegister
Let opEuropa · Kruid · № 2
Salvia rosmarinus (syn. Rosmarinus officinalis)
Een aromatisch keukenkruid met carnosinezuur en rozemarijnzuur. Een paar kleine studies wijzen op een licht effect van de geur op alertheid; dat het geheugen verbetert is niet aangetoond. Het blad wordt bij spijsverteringsklachten gebruikt.
Let opAfrika · Kruid · № 201
Pelargonium graveolens
Traditioneel toegeschreven
Antidepressief, pijnstillend, urinedrijvend, kalmerend, versterkend.
Let opEuropa · Kruid · № 366
Rhodiola rosea
Rozenwortel wordt verkocht als adaptogeen bij vermoeidheid en stress. Enkele studies vinden een klein effect op vermoeidheid door stress, maar ze zijn klein en van wisselende kwaliteit. Er is geen bewijs dat het verkoudheid voorkomt.
Let opAzië · Kruid · № 321
Carthamus tinctorius
Traditioneel toegeschreven
Laxerend, urinedrijvend, ontstekingsremmend.
Let opEuropa · Kruid · № 45
Salvia officinalis
Keukenkruid. Enkele kleine studies wijzen op mogelijke effecten op geheugen en bloedvetten, maar het bewijs is beperkt.
Let opNoord-Amerika · Kruid · № 594
Polygonatum biflorum
Traditioneel toegeschreven
Versterkend, samentrekkend, ontspannend; versterkt en smeert pezen, banden en gewrichten, helpt bij verzakking van baarmoeder en blaas, kalmeert het hartritme, bevochtigt droge toestanden (droge huid, ontlasting, luchtwegen).
Let opAzië · Kruid · № 140
Santalum album
In de Ayurveda als 'verkoelend' middel bij huidirritatie en urinewegklachten gebruikt; de olie wordt in aromatherapie gebruikt. Klinisch bewijs is beperkt.
Let opMidden-Amerika en Caraïben · Kruid · № 369
Smilax spp. (o.a. Smilax ornata)
De wortel bevat saponinen en werd lang verkocht als 'bloedzuiverend' middel en bij huidaandoeningen. Er is geen bewijs dat sarsaparilla herpes, syfilis of andere infecties behandelt.
Let opNoord-Amerika · Kruid · № 633
Sassafras albidum
Traditioneel toegeschreven
Verdrijft wind, vocht en kou bij gewrichtsklachten, ook als er hitte bij is, laat het bloed stromen bij stase na trauma of bij uitblijvende menstruatie, en wordt gebruikt bij jeukende huid.
Let opEuropa · Kruid · № 595
Rumex acetosella
Traditioneel toegeschreven
Zweetdrijvend, urinedrijvend, koortsverlagend, bloedstelpend; traditioneel bij kanker (ingrediënt van essiac-thee), verlicht 'hete' toestanden (koorts, dorst, ontsteking), steenpuisten, voorbijgaande geelzucht.
Let opEuropa · Kruid · № 91
Salix alba
De bast bevat salicine, dat in het lichaam deels wordt omgezet in salicylzuur. Er zijn aanwijzingen voor een matig effect bij lage rugpijn en gewrichtspijn.
Let opAzië · Kruid · № 592
Schisandra chinensis
Traditioneel toegeschreven
Versterkend, samentrekkend, stimulerend, adaptogeen; ondersteunt uitgeputte bijnieren (vermoeidheid), bevordert slaap en welzijn, beschermt de lever.
Let opEuropa · Voeding · № 61
Apium graveolens
Groente en specerij. Het zaad werd traditioneel gebruikt bij jicht, gewrichtsklachten en als plaspoeder. Overtuigend klinisch bewijs ontbreekt.
Let opAfrika · Kruid · № 117
Senna alexandrina
Blad en peulen bevatten sennosiden: een prikkelend laxeermiddel dat bij kortdurende verstopping werkt. Het is opgenomen in moderne vrij verkrijgbare laxeermiddelen.
Let opAzië · Paddenstoel · № 145
Lentinula edodes
Een eetbare paddenstoel. Lentinan uit shiitake wordt in Japan in de oncologie onderzocht en gebruikt; voor gewone shiitake als 'immuunversterker' is er weinig bewijs.
Let opEuropa · Kruid · № 43
Hypericum perforatum
Kan volgens onderzoek helpen bij lichte tot matige depressie; voor andere toepassingen is het bewijs onvoldoende.
Let opAzië · Kruid · № 180
Papaver somniferum
Het melksap van de onrijpe zaadbol (opium) bevat morfine, codeïne en andere alkaloïden. Morfine en daarvan afgeleide opioïden zijn onmisbare pijnstillers in de moderne geneeskunde, maar zeer verslavend. De zaden (maanzaad) zijn een gewoon voedingsmiddel.
Let opNoord-Amerika · Kruid · № 286
Eschscholzia californica
Traditioneel toegeschreven
Pijnstillend, slaapverwekkend, kalmerend.
Let opAzië · Kruid · № 313
Ophiopogon japonicus
Traditioneel toegeschreven
Bevordert de afscheiding van lichaamsvochten, versterkend, kalmerend, hoestremmend, bloedsuikerverlagend, antibacterieel.
Let opEuropa · Kruid · № 95
Symphytum officinale
Uitwendige preparaten zijn onderzocht bij kneuzingen, verstuikingen en rugpijn en lijken daar pijn te verminderen. Het bevat allantoïne, dat weefselherstel zou ondersteunen.
Let opNoord-Amerika · Kruid · № 295
Chionanthus virginicus
Traditioneel toegeschreven
Galbevorderend, leverstimulerend, versterkend, urinedrijvend.
Let opEuropa · Kruid · № 318
Ficaria verna (syn. Ranunculus ficaria)
Traditioneel toegeschreven
Samentrekkend, gebruikt bij aambeien.
Let opEuropa · Kruid · № 577
Frangula alnus
Traditioneel toegeschreven
Zuiverend, laxerend, antiparasitair, bitter; mild laxeermiddel zonder krampen, stelpt bloedingen en helpt bij wratten, mondspoeling bij tandvleesproblemen, haarspoeling bij hoofdhuidirritatie.
Let opNoord-Amerika · Kruid · № 168
Zanthoxylum americanum
Bast en bessen geven een tintelend, verdovend gevoel in de mond; ze werden traditioneel bij kiespijn, slechte doorbloeding en reuma gebruikt. Klinisch onderzoek ontbreekt.
Let opEuropa · Kruid · № 279
Ballota nigra
Traditioneel toegeschreven
Tegen braken, stimulerend, krampwerend.
Let opEuropa · Kruid · № 298
Chelidonium majus
Traditioneel toegeschreven
Urinedrijvend, reinigend, leverstimulerend, ontstekingsremmend.
Let opZuid-Amerika · Kruid · № 164
Hebanthe eriantha (syn. Pfaffia paniculata)
Wordt verkocht als 'Braziliaanse ginseng' en adaptogeen bij vermoeidheid. Er is nauwelijks onderzoek bij mensen.
Let opAzië · Kruid · № 195
Taxus baccata
Traditioneel toegeschreven
Windverdrijvend, slijmoplossend, maagversterkend, versterkend; blad en vrucht menstruatiebevorderend, kalmerend, krampwerend; bij astma, hik, indigestie, bloed ophoesten, epilepsie, stenen, nervositeit.
Let opOceanië · Anders · № 22
Melaleuca alternifolia
Een essentiële olie voor uitwendig gebruik. Beperkt onderzoek suggereert mogelijk effect bij acne of voetschimmel; conclusies zijn voorlopig.
Let opNoord-Amerika · Kruid · № 171
Oenothera biennis
De zaadolie bevat gamma-linoleenzuur en wordt verkocht bij eczeem, premenstruele klachten en opvliegers. NCCIH meldt dat de olie niet helpt bij eczeem en dat er onvoldoende bewijs is voor andere klachten.
Let opEuropa · Kruid · № 98
Thymus vulgaris
Traditioneel gebruikt bij hoest en bronchitis; thymol uit de olie remt in het laboratorium bacteriën en schimmels. Er zijn enkele studies met hoestsiropen op basis van tijm.
Let opMidden-Amerika en Caraïben · Voeding · № 157
Solanum lycopersicum
Groente-vrucht met vitamine C en lycopeen. Onderzoek naar lycopeen en hart- of prostaatgezondheid is vooral observationeel en niet doorslaggevend.
Let opEuropa · Kruid · № 328
Potentilla erecta
Traditioneel toegeschreven
Samentrekkend, vooral voor de darmwand.
Let opNoord-Amerika · Kruid · № 152
Hamamelis virginiana
Sterk samentrekkend door looistoffen. Hamamelis-water en -zalf worden uitwendig gebruikt bij kleine huidirritaties, kneuzingen en aambeien; er is beperkt maar redelijk ondersteunend bewijs.
Let opEuropa · Kruid · № 20
Valeriana officinalis
De wortel wordt traditioneel gebruikt voor slaap en rust. Onderzoek naar slapeloosheid is inconsistent; voordeel is niet vastgesteld.
Let opEuropa · Kruid · № 114
Arnica montana
Uitwendig gebruikt bij kneuzingen, blauwe plekken en spierpijn. Studies geven wisselende resultaten. Homeopathische arnica is zo sterk verdund dat er geen werkzame stof in zit.