Traditie in Europa

Westerse kruidengeneeskunde

Van middeleeuwse kruidenboeken tot de hedendaagse fytotherapie

Recepten (3) Kruiden in deze traditie (290)

De titelpagina van John Gerards The Herball (Londen, 1597). publiek domein

Geschiedenis

Met de uitvinding van de boekdrukkunst kwamen in de vijftiende en zestiende eeuw de grote kruidenboeken. In 1485 verscheen in Mainz de Gart der Gesundheit. In 1542 publiceerde Leonhart Fuchs De historia stirpium, met prachtige houtsneden naar de natuur.

De Lage Landen speelden een grote rol. De Mechelse arts Rembert Dodoens gaf in 1554 in Antwerpen zijn Cruydeboeck uit, een van de belangrijkste kruidenboeken van zijn tijd, dat in veel talen werd vertaald. In Engeland verscheen in 1597 het Herball van John Gerard, en in 1652 The English Physitian van Nicholas Culpeper, die de kennis in het Engels toegankelijk maakte voor gewone mensen.

Vanaf de achttiende eeuw groeide de wetenschap uit de kruidenkunde. In 1785 beschreef William Withering hoe vingerhoedskruid hielp bij waterzucht door hartfalen. In de negentiende eeuw isoleerden scheikundigen werkzame stoffen uit planten, zoals morfine uit de slaapbol in 1804. In 1897 maakte Bayer aspirine, op basis van een stof die ook in wilgenbast en moerasspirea zit.

Kernideeën

Lang was de westerse kruidenkunde gebaseerd op de leer van de lichaamssappen. Elk kruid had een temperament, warm of koud, droog of vochtig.

In de zestiende eeuw werd de signatuurleer populair. Volgens Paracelsus en anderen had God in de vorm of kleur van een plant een teken gelegd van zijn werking: een plant met hartvormige bladeren zou goed zijn voor het hart. Culpeper verbond bovendien elke plant met een planeet.

Moderne fytotherapie werkt anders. Ze zoekt naar werkzame stoffen, gestandaardiseerde extracten en wetenschappelijk bewijs, al leeft ook de traditionele kennis voort.

Kennis en overdracht

Kennis verspreidde zich via boeken, apothekers en artsen, en via de gewone mensen die kruidenboeken thuis hadden. Apothekers maakten middelen volgens farmacopees, officiële receptenboeken.

In de twintigste eeuw scheidden de wegen. De reguliere geneeskunde ging verder met zuivere stoffen en synthetische medicijnen. Kruidkundigen, natuurgeneeskundigen en fytotherapeuten zetten de kruidentraditie voort, vaak met eigen opleidingen.

In Duitsland bleef fytotherapie een gewoon onderdeel van de zorg, met kruidenmiddelen die artsen voorschrijven.

Teksten en figuren

Het Cruydeboeck van Dodoens uit 1554 beschrijft honderden planten met hun namen, kenmerken en gebruik. Het is een trots van de Nederlandstalige wetenschap.

The English Physitian van Culpeper is tot vandaag in druk. Het Herball van Gerard en De historia stirpium van Fuchs zijn beroemd om hun afbeeldingen.

In 1785 schreef William Withering An Account of the Foxglove, een van de eerste zorgvuldige studies naar de werking van een plant bij patiënten.

Vandaag

In de Europese Unie mogen traditionele kruidenmiddelen sinds de richtlijn 2004/24/EG als geneesmiddel worden geregistreerd als ze minstens dertig jaar in gebruik zijn, waarvan vijftien in de EU, en veilig zijn. Het Europees Geneesmiddelenbureau stelt monografieën op over veel geneeskrachtige planten.

Veel moderne medicijnen komen oorspronkelijk uit planten. Kruidenthee en kruidensupplementen zijn populair.

Er is ook kritiek: sommige kruidensupplementen zijn slecht onderzocht, en de kwaliteit wisselt sterk.

Natuur in de traditie

De westerse kruidengeneeskunde gebruikt veel inheemse Europese planten. Kamille bij buikpijn en ontsteking, valeriaan bij onrust en slapeloosheid, sint-janskruid bij neerslachtigheid, pepermunt bij darmklachten.

Goudsbloem wordt gebruikt voor de huid, duizendblad bij wonden, tijm bij hoest. Daarnaast nam de westerse kruidenkunde planten uit andere werelddelen op, zoals echinacea uit Amerika.

Vingerhoedskruid, wilg en slaapbol laten zien hoe planten aan de basis van moderne medicijnen staan.

Respectvol omgaan

"Natuurlijk" betekent niet automatisch veilig. Vingerhoedskruid is dodelijk giftig. Sint-janskruid heeft veel interacties met medicijnen, zoals de pil, bloedverdunners en antidepressiva.

Overleg met een arts of apotheker voordat je kruidenmiddelen combineert met medicijnen.

Uit de keuken

Recepten uit deze traditie

Kruiden in deze traditie

Let op
Noord-Amerika · Kruid · № 294
Valse eenhoorn
Chamaelirium luteum
Traditioneel toegeschreven
Urinedrijvend, baarmoedertonicum, braakopwekkend.
Inheemse geneeswijzen van Noord-Amerika+2
Let op
Europa · Kruid · № 334
Valse salie
Teucrium scorodonia
Traditioneel toegeschreven
Samentrekkend, zweetdrijvend, antireumatisch, windverdrijvend, wondhelend, galbevorderend.
Westerse kruidengeneeskunde
Let op
Europa · Kruid · № 72
Venkel
Foeniculum vulgare
Het zaad wordt traditioneel gebruikt bij winderigheid, een opgeblazen gevoel en krampjes. Er zijn enkele kleine studies, maar het bewijs is beperkt.
Grieks-Romeinse geneeskunde+9Volksgeloof
Let op
Europa · Kruid · № 179
Vingerhoedskruid
Digitalis purpurea
Bevat hartglycosiden die de hartslag vertragen en de pompkracht versterken. Daaruit zijn de geneesmiddelen digoxine en digitoxine voortgekomen, die nog bij bepaalde hartritmestoornissen en hartfalen worden voorgeschreven. Het verschil tussen een werkzame en een giftige hoeveelheid is zeer klein.
Klooster- en volkskennis+2
Let op
Noord-Amerika · Kruid · № 581
Virginische ereprijs
Veronicastrum virginicum
Traditioneel toegeschreven
Laxerend, stimulerend, leverondersteunend, galbevorderend; ontstuwt lever en galblaas, bij galblaaspijn en geelzucht.
Inheemse geneeswijzen van Noord-Amerika+3
Let op
Noord-Amerika · Kruid · № 285
Virginische wolfspoot
Lycopus virginicus
Traditioneel toegeschreven
Kalmerend, samentrekkend, versterkend, vaatvernauwend, hoestremmend, bloedstelpend.
Eclectische geneeskunde+1
Let op
Europa · Voeding · № 83
Vlas
Linum usitatissimum
Gemalen lijnzaad werkt als zachte bulkvormende vezel bij verstopping. NCCIH meldt dat lijnzaad mogelijk het cholesterol iets verlaagt; voor andere claims is het bewijs onduidelijk.
Westerse kruidengeneeskunde+3Volksgeloof
Let op
Europa · Voeding · № 21
Vlierbes
Sambucus nigra
Bessen worden traditioneel verwerkt bij verkoudheidsklachten. Voor de meeste gezondheidsclaims is onvoldoende informatie beschikbaar.
Klooster- en volkskennis+4Volksgeloof
Let op
Europa · Kruid · № 94
Vogelmuur
Stellaria media
Uitwendig traditioneel gebruikt als verkoelende zalf of kompres bij jeuk, eczeem en kleine huidirritaties. Er is nauwelijks klinisch onderzoek.
Klooster- en volkskennis+3Volksgeloof
Let op
Europa · Kruid · № 58
Vrouwenmantel
Alchemilla xanthochlora
Samentrekkend kruid dat in de volksgeneeskunde vooral bij overvloedige menstruatie en diarree werd gebruikt. Er is weinig klinisch onderzoek.
Klooster- en volkskennis+1
Let op
Noord-Amerika · Kruid · № 586
Vrouwenschoentje
Cypripedium parviflorum (syn. C. pubescens)
Traditioneel toegeschreven
Zenuwversterkend, krampwerend, versterkend, ontspannend, urinedrijvend; bij menstruatiepijn en onregelmatige menstruatie, overprikkelde zenuwen en slapeloosheid door stress, pijnverlichtend.
Inheemse geneeswijzen van Noord-Amerika+4
Let op
Europa · Voeding · № 80
Walnoot
Juglans regia
De noten zijn een voedzame bron van onverzadigde vetten. Blad en groene bolster zijn samentrekkend en werden traditioneel bij huidaandoeningen en diarree gebruikt; klinisch bewijs ontbreekt.
Westerse kruidengeneeskunde+2Volksgeloof
Let op
Noord-Amerika · Kruid · № 329
Ware eenhoornwortel
Aletris farinosa
Traditioneel toegeschreven
Oestrogeen, versterkend, spijsverteringsstimulerend, kalmerend.
Inheemse geneeswijzen van Noord-Amerika+2
Let op
Noord-Amerika · Kruid · № 169
Wasbes
Morella cerifera
De wortelbast werd traditioneel gebruikt bij verkoudheid, keelpijn en diarree. Er is geen modern klinisch bewijs.
Eclectische geneeskunde+2Volksgeloof
Let op
Europa · Kruid · № 106
Waterdrieblad
Menyanthes trifoliata
Een sterk bitter dat traditioneel de eetlust en spijsvertering opwekt en bij reumatische klachten werd gebruikt. Klinisch bewijs ontbreekt.
Westerse kruidengeneeskunde+1
Let op
Oceanië · Voeding · № 173
Wattle
Acacia spp. (o.a. A. holosericea, A. decurrens)
Geroosterd wattlezaad is een eiwit- en vezelrijk bushfood. Bast van sommige soorten is looistofrijk en werd bij wonden en diarree gebruikt. Er is weinig klinisch onderzoek.
Aboriginal- en Torres Strait Islander-kennis+1
Let op
Europa · Kruid · № 86
Weegbree
Plantago major
Het blad wordt traditioneel gekneusd op insectenbeten, kleine wondjes en schaafplekken gelegd en als thee bij hoest gebruikt. Klinisch bewijs is beperkt.
Klooster- en volkskennis+9Volksgeloof
Let op
Noord-Amerika · Kruid · № 587
Westerse lariks
Larix occidentalis
Traditioneel toegeschreven
Stimulerend, prebioticum; verbetert spijsvertering en darmflora, versterkt het immuunsysteem, onderzocht bij tumoren, helpt bij middenoorontsteking bij kinderen.
Inheemse geneeswijzen van Noord-Amerika+1
Let op
Noord-Amerika · Kruid · № 190
Westerse levensboom
Thuja occidentalis
Traditioneel toegeschreven
Ontwormend, samentrekkend, antimicrobieel, ontstekingsremmend, spierstimulerend, antiseptisch.
Inheemse geneeswijzen van Noord-Amerika+4Volksgeloof
Let op
Noord-Amerika · Kruid · № 332
Wilde indigo
Baptisia tinctoria
Traditioneel toegeschreven
Antiseptisch, antibacterieel, koortsverlagend, laxerend.
Inheemse geneeswijzen van Noord-Amerika+3
Let op
Noord-Amerika · Kruid · № 156
Wilde kers
Prunus serotina
De gedroogde bast werd lang in hoestsiropen gebruikt om prikkelhoest te dempen. Modern klinisch bewijs ontbreekt.
Inheemse geneeswijzen van Noord-Amerika+4
Let op
Noord-Amerika · Kruid · № 159
Wilde yam
Dioscorea villosa
Traditioneel gebruikt bij krampen in buik en baarmoeder. Wilde-yamcrème wordt verkocht als 'natuurlijk progesteron', maar het lichaam kan diosgenine niet omzetten in hormonen; dat kan alleen in een laboratorium.
Curanderismo+2
Let op
Noord-Amerika · Kruid · № 634
Wintergroen
Gaultheria procumbens
Traditioneel toegeschreven
Verdrijft wind en vocht en koelt hitte bij hete, gezwollen gewrichten en spierpijn, voert vochtige hitte af in de urinewegen en laat stagnerende qi en bloed stromen bij pijn.
Haudenosaunee-geneeskunde+3
Let op
Europa · Kruid · № 331
Witte dovenetel
Lamium album
Traditioneel toegeschreven
Samentrekkend, krampwerend, versterkend voor de voortplantingsorganen.
Westerse kruidengeneeskunde
Let op
Noord-Amerika · Kruid · № 598
Witte eik
Quercus alba
Traditioneel toegeschreven
Sterk samentrekkend; versterkt slap weefsel (diarree, ontstoken tandvlees, chronische neusverstopping, zwakke blaas), stopt bloedingen (neusbloeding, inwendige bloedingen).
Inheemse geneeswijzen van Noord-Amerika+2
Let op
Europa · Kruid · № 330
Witte heggenrank
Bryonia alba
Traditioneel toegeschreven
Antireumatisch, laxerend.
Westerse kruidengeneeskunde
Let op
Azië · Kruid · № 128
Witte moerbei
Morus alba en M. nigra
Het blad (sang ye) wordt onderzocht bij bloedsuiker na de maaltijd en wordt in de Chinese geneeskunde bij hoest en koorts gebruikt; ook bast, takjes en bessen hebben elk een eigen toepassing. Het bewijs is voorlopig.
Chinese geneeskundige tradities+2
Let op
Europa · Kruid · № 301
Witte paardenkastanje
Aesculus hippocastanum
Traditioneel toegeschreven
Ontstekingsremmend, samentrekkend.
Westerse kruidengeneeskunde
Let op
Midden-Amerika en Caraïben · Kruid · № 632
Yerba mansa
Anemopsis californica
Traditioneel toegeschreven
Verdrijft wind en vocht bij gewrichtspijn die erger wordt bij koud, nat weer, opent verstopte bijholten en droogt vocht bij langzaam genezende wonden en zwellingen.
Curanderismo+2
Let op
Zuid-Amerika · Kruid · № 324
Zeepschors
Quillaja saponaria
Traditioneel toegeschreven
Slijmoplossend, reinigend, ontstekingsremmend.
Mapuche-geneeskunde+1
Let op
Noord-Amerika · Kruid · № 150
Zilverkaars
Actaea racemosa
Vooral verkocht bij overgangsklachten zoals opvliegers. NCCIH meldt dat de onderzoeksresultaten wisselend zijn en dat er onvoldoende bewijs is dat het helpt.
Inheemse geneeswijzen van Noord-Amerika+4
Let op
Noord-Amerika · Mineraal · № 365
Zink
Een essentieel mineraal. Zinkzuigtabletten kunnen een verkoudheid mogelijk iets korter maken als ze direct bij de eerste klachten worden genomen; voor herpes, ADHD of andere aandoeningen is het bewijs zwak of afwezig.
Westerse kruidengeneeskunde
Let op
Azië · Kruid · № 18
Zoethoutwortel
Glycyrrhiza glabra
Wortel met een lange geschiedenis in diverse traditionele geneeswijzen; klinisch bewijs voor de meeste toepassingen is onvoldoende.
Ayurveda+9Volksgeloof
Let op
Europa · Kruid · № 187
Zomereik
Quercus robur
De bast bevat veel looistoffen en werkt samentrekkend. Hij wordt als afkooksel gebruikt bij diarree, als mondspoeling bij ontstoken tandvlees en als zitbad bij aambeien.
Westerse kruidengeneeskunde+1Volksgeloof
Let op
Europa · Kruid · № 108
Zuurbes
Berberis vulgaris
Bast en wortel bevatten berberine, dat onderzocht wordt bij bloedsuiker en cholesterol. De bessen zijn rijk aan vitamine C. Bewijs voor zuurbes zelf is beperkt.
Westerse kruidengeneeskunde
Let op
Azië · Kruid · № 135
Zwarte peper en pippali
Piper nigrum
Belangrijke verwarmende specerijen in de Ayurveda, gebruikt bij een trage spijsvertering en verkoudheid. Piperine uit peper verhoogt de opname van sommige stoffen in het lichaam, zoals curcumine.
Ayurveda+5Volksgeloof