Naar de inhoud
Herbs & Cultures

Kloostertuin en manuscript

Europa

174 kruiden · 7 tradities

Europese geneeskennis groeide uit meerdere lagen: klassieke teksten, kloostertuinen en plaatselijke tradities. Wat op schrift staat is slechts een deel van wat mensen in hun omgeving leerden gebruiken.

Kenmerkende planten

Geschiedenis en vandaag

Culturen en tradities

Tijdsaanduidingen verwijzen waar mogelijk naar bronnen of vastgelegde teksten. Veel mondelinge kennis is ouder dan haar eerste schriftelijke vermelding.

Een plant uit de Weense Dioscorides, een afschrift van De materia medica van rond 512.

Griekenland en het Romeinse Rijk

Grieks-Romeinse geneeskunde

Geschriften vanaf de 5e eeuw v.Chr.

De Griekse geneeskunde begon niet met artsen maar met goden. In heiligdommen van Asklepios, zoals in Epidauros en op het eiland Kos, sliepen zieken een nacht in de tempel, in de hoop dat de god hen in een droom zou genezen of raad zou geven. In de vijfde eeuw v.Chr. ontstond op Kos een andere benadering, verbonden met de naam Hippocrates (ca. 460–370 v.Chr.). De zogenoemde Hippocratische geschriften, zo'n zestig teksten van verschillende auteurs, zoeken de oorzaak van ziekte niet bij de goden, maar in het lichaam, de voeding, het klimaat en de leefwijze. Later bouwden anderen hierop voort. Theophrastos schreef in de vierde eeuw v.Chr. het eerste grote werk over planten. In de eerste eeuw n.Chr. beschreef de Griekse legerarts Dioscorides in De materia medica zo'n zeshonderd planten en hun gebruik. Galenus (129–ca. 216), een arts uit Pergamon die in Rome werkte, bracht alles samen in een enorm oeuvre dat ruim vijftienhonderd jaar de Europese en islamitische geneeskunde zou bepalen.

Kruiden in deze traditie (43)

Een bladzijde uit De viribus herbarum van Macer Floridus, een kruidengedicht dat in middeleeuwse kloosters veel werd overgeschreven.

Kloosters in West- en Midden-Europa

Klooster- en volkskennis

Middeleeuwse bronnen; oudere en blijvende lokale gebruiken

Na de val van het West-Romeinse Rijk werden kloosters in Europa de bewaarplaatsen van geleerde kennis, ook van de geneeskunde. Monniken en nonnen kopieerden Latijnse en Griekse medische teksten, zodat die bewaard bleven. De regel van Benedictus, uit de zesde eeuw, bepaalt in hoofdstuk 36 dat de zorg voor zieken boven alles gaat. Kloosters kregen daarom een ziekenzaal, een apotheek en een kruidentuin. Het beroemde bouwplan van het klooster van Sankt Gallen, rond 820, toont een kruidentuin met zestien bedden naast de ziekenzaal en het huis van de arts. Ook wereldlijke heersers bemoeiden zich ermee. In de Capitulare de villis van rond 800 liet Karel de Grote vastleggen welke planten op zijn landgoederen moesten groeien: bijna honderd soorten, waaronder veel geneeskrachtige kruiden. Vanaf de tiende eeuw werd in het Italiaanse Salerno een beroemde medische school actief. In de twaalfde eeuw werkte daar ook een vrouwelijke arts, Trota, naar wie later teksten over vrouwengeneeskunde werden genoemd.

Kruiden in deze traditie (36)

Hildegard ontvangt een ingeving en geeft die door aan haar schrijver; miniatuur uit de Rupertsberg-codex van de Scivias.

Bingen aan de Rijn, Duitsland

Hildegard van Bingen

12e eeuw (ca. 1098–1179); de Physica ontstond tussen 1151 en 1158

Hildegard werd in 1098 geboren in Bermersheim bij Alzey, in een adellijke familie. Op achtjarige leeftijd werd ze toevertrouwd aan het benedictijnenklooster op de Disibodenberg, waar ze opgroeide onder de hoede van Jutta van Sponheim. In 1115 legde ze haar geloften af. Na de dood van Jutta, rond 1136, werd ze magistra: de leidster van de zustergemeenschap. Vanaf 1141 schreef ze haar visioenen op in de Scivias. Rond 1150 stichtte ze met ongeveer twintig zusters een eigen klooster op de Rupertsberg bij Bingen, en in 1165 een tweede in Eibingen, aan de overkant van de Rijn. Ze schreef theologie, componeerde muziek, correspondeerde met pausen en keizers en maakte predikreizen. Voor een vrouw in de twaalfde eeuw was dat uitzonderlijk. In dezelfde jaren ontstonden haar geschriften over natuur en geneeskunde. Hildegard stierf op 17 september 1179. Eeuwenlang werd ze als heilige vereerd zonder formele heiligverklaring. Die volgde pas in 2012, en op 7 oktober van dat jaar riep paus Benedictus XVI haar uit tot kerklerares.

Houtsneden uit een gedrukte Latijnse uitgave van Avicenna's Canon, het leerboek van de Europese medische faculteiten.

Universiteiten van Parijs, Montpellier, Padua en Bologna

Avicenna's Canon aan Europese universiteiten

Voltooid in 1025; in Europa gebruikt tot in de 18e eeuw

Ibn Sina, in Europa bekend als Avicenna, werd in 980 geboren bij Buchara, in het huidige Oezbekistan. Hij was een wonderkind: als jongeman werkte hij al als arts aan het hof. Hij schreef over filosofie, wiskunde, sterrenkunde en geneeskunde, en stierf in 1037 in Hamadan, in het huidige Iran. Rond 1025 voltooide hij de Canon van de geneeskunde, al-Qanun fi al-Tibb. In vijf boeken bracht hij de Griekse geneeskunde van Hippocrates en Galenus samen met Perzische, Arabische en Indiase kennis en met eigen waarnemingen. In de twaalfde eeuw vertaalde Gerard van Cremona de Canon in Toledo in het Latijn. Vanaf de dertiende eeuw gebruikten Europese geleerden het werk, en vanaf de veertiende eeuw stond het op het programma van universiteiten. In 1472 verscheen de eerste gedrukte Latijnse uitgave, en in Padua werd de Canon nog in 1715 onderwezen.

De titelpagina van John Gerards The Herball (Londen, 1597).

Verspreid over Europa en daarbuiten

Westerse kruidengeneeskunde

Van middeleeuwse kruidenboeken tot de hedendaagse fytotherapie

Met de uitvinding van de boekdrukkunst kwamen in de vijftiende en zestiende eeuw de grote kruidenboeken. In 1485 verscheen in Mainz de Gart der Gesundheit. In 1542 publiceerde Leonhart Fuchs De historia stirpium, met prachtige houtsneden naar de natuur. De Lage Landen speelden een grote rol. De Mechelse arts Rembert Dodoens gaf in 1554 in Antwerpen zijn Cruydeboeck uit, een van de belangrijkste kruidenboeken van zijn tijd, dat in veel talen werd vertaald. In Engeland verscheen in 1597 het Herball van John Gerard, en in 1652 The English Physitian van Nicholas Culpeper, die de kennis in het Engels toegankelijk maakte voor gewone mensen. Vanaf de achttiende eeuw groeide de wetenschap uit de kruidenkunde. In 1785 beschreef William Withering hoe vingerhoedskruid hielp bij waterzucht door hartfalen. In de negentiende eeuw isoleerden scheikundigen werkzame stoffen uit planten, zoals morfine uit de slaapbol in 1804. In 1897 maakte Bayer aspirine, op basis van een stof die ook in wilgenbast en moerasspirea zit.

Een bladzijde uit het Oudengelse Herbarium (Cotton Vitellius C.iii), 11e eeuw.

Engeland

Angelsaksische geneeskunde

Engeland, ca. 900–1100

Uit Angelsaksisch Engeland, ruwweg van de vijfde eeuw tot de Normandische verovering in 1066, zijn opvallend veel medische teksten in de volkstaal bewaard: het Oudengels. Dat is uitzonderlijk in Europa, waar geleerde teksten meestal in het Latijn waren. Het bekendste werk is Bald's Leechbook, het "artsenboek van Bald", uit het midden van de tiende eeuw. Een aantekening aan het eind vertelt dat Bald de eigenaar was en dat een schrijver, Cild, het boek voor hem schreef. Het wordt bewaard in de British Library. Andere bronnen zijn de Lacnunga, een verzameling recepten en bezweringen, en het Oudengelse Herbarium, een vertaling van een laat-Latijns kruidenboek. Samen geven ze een rijk beeld van zorg in vroegmiddeleeuws Engeland.

Kruiden in deze traditie (13)

De alruin wordt met een hond uit de grond getrokken, zoals de legende voorschreef; Tacuinum sanitatis, ca. 1390.

Verspreid over Europa

Volksmagie en kruidenmagie

Eeuwenoude volksgebruiken; hedendaagse kruidenmagie vooral sinds de 20e eeuw

In heel Europa kregen planten in het volksgeloof bijzondere krachten. Ze beschermden huis en vee, brachten liefde, weerden onweer en kwade machten. Die gebruiken zijn vaak heel oud en werden later met christelijke feesten verbonden. Een mooi voorbeeld uit de Lage Landen is de kruidwis. Op Maria-Hemelvaart, 15 augustus, worden in Limburg en Belgisch-Limburg bundels van kruiden en granen gezegend. De bundel, met onder meer bijvoet en alsem, werd thuis bewaard en bij onweer in het vuur gegooid, ter bescherming tegen blikseminslag. Ook de midzomernacht, Sint-Jan op 24 juni, was een tijd voor kruiden. Sint-janskruid werd geplukt en boven de deur gehangen tegen onheil. In de negentiende eeuw verzamelden folkloristen zulke gebruiken, en in de twintigste eeuw ontstond een moderne kruidenmagie, vooral in heidense bewegingen.

Kruiden in deze traditie (161)

Uit de keuken

Recepten uit Europa

Alle recepten (3) →

Register

Kruiden uit Europa

Doorzoek kruiden, specerijen en andere natuurlijke ingrediënten op naam, toepassing of tag. Traditioneel gebruik is cultuurhistorische informatie en geen vervanging voor medisch advies.

174 resultaten

  • Let op

    Kruid · № 56

    Duizendblad

    Achillea millefolium

    Traditioneel gebruikt om kleine wondjes te stelpen, bij koorts en verkoudheid en als bitter voor de spijsvertering. Klinisch bewijs is beperkt.

    Grieks-Romeinse geneeskunde+6Volksgeloof
  • Let op

    Anders · № 377

    Dulse

    Palmaria palmata

    Een rood zeewier met eiwit, jodium en mineralen. Het wordt als voedsel gegeten en in scrubs verwerkt; een medicinale werking is niet aangetoond.

    Volksmagie en kruidenmagieVolksgeloof
  • Let op

    Kruid · № 289

    Echt duizendguldenkruid

    Centaurium erythraea

    Traditioneel toegeschreven

    Bitter, leverstimulerend.

    Westerse kruidengeneeskunde
  • Let op

    Kruid · № 107

    Echte gamander

    Teucrium chamaedrys

    Vroeger gebruikt als bitter voor de spijsvertering, bij jicht en als afslankmiddel. Het risico op leverschade weegt zwaarder dan enig mogelijk voordeel.

    Klooster- en volkskennis+1
  • Let op

    Kruid · № 111

    Echte guldenroede

    Solidago virgaurea

    In Europa wordt het kruid gebruikt om de urinewegen door te spoelen bij lichte klachten; het staat in Europese kruidenmonografieën als traditioneel middel. Klinisch bewijs is beperkt.

    Westerse kruidengeneeskunde
  • Let op

    Paddenstoel · № 115

    Eekhoorntjesbrood

    Boletus edulis, Cantharellus cibarius, Morchella esculenta, Pleurotus ostreatus

    Een gewaardeerde eetbare paddenstoel met eiwitten, vezels en mineralen. Geneeskrachtige claims zijn niet bewezen.

    Westerse kruidengeneeskunde
  • Let op

    Kruid · № 193

    Es

    Fraxinus excelsior

    Het blad werd als licht plas- en laxeermiddel en bij jicht gebruikt. Er is weinig onderzoek; een medicinale werking is niet aangetoond.

    Volksmagie en kruidenmagieVolksgeloof
  • Let op

    Voeding · № 90

    Framboos

    Rubus idaeus

    De vrucht is een voedzame bes. Frambozenblad is in de volksgeneeskunde gebruikt in de laatste weken van de zwangerschap om de bevalling te vergemakkelijken; overtuigend bewijs daarvoor ontbreekt.

    Klooster- en volkskennis+3Volksgeloof
  • Let op

    Kruid · № 297

    Galega

    Galega officinalis

    Traditioneel toegeschreven

    Bloedsuikerverlagend, stimuleert insuline, melkbevorderend, urinedrijvend.

    Westerse kruidengeneeskunde
  • Let op

    Kruid · № 104

    Gelderse roos

    Viburnum opulus en V. prunifolium

    De bast wordt traditioneel gebruikt bij spierkrampen en menstruatiepijn; de Engelse naam is cramp bark. Klinisch bewijs ontbreekt.

    Westerse kruidengeneeskunde+2
  • Let op

    Kruid · № 76

    Gele gentiaan

    Gentiana lutea

    De wortel is een van de bitterste stoffen die bekend zijn en wordt van oudsher gebruikt om eetlust en spijsvertering te stimuleren. Studies zijn klein.

    Grieks-Romeinse geneeskunde+1
  • Let op

    Kruid · № 311

    Gele honingklaver

    Melilotus officinalis

    Traditioneel toegeschreven

    Verzachtend, urinedrijvend, krampwerend, antistollingsmiddel.

    Westerse kruidengeneeskunde
  • Let op

    Kruid · № 836

    Gevlekte scheerling

    Conium maculatum

    Dodelijk giftige schermbloemige. Het gif coniine verlamt de spieren, ook de ademhaling.

    Grieks-Romeinse geneeskunde
  • Let op

    Kruid · № 88

    Gewone brunel

    Prunella vulgaris

    In Europa een oud wondkruid en gorgelmiddel bij keelpijn; in de Chinese geneeskunde gebruikt bij 'hitte' en gezwollen klieren. Onderzoek is grotendeels laboratoriumwerk.

    Westerse kruidengeneeskunde+2
  • Let op

    Kruid · № 300

    Gezegende distel

    Cnicus benedictus

    Traditioneel toegeschreven

    Bitter spijsverteringsstimulerend, slijmoplossend, antiseptisch, wondhelend.

    Klooster- en volkskennis+1
  • Let op

    Kruid · № 333

    Gifsla

    Lactuca virosa

    Traditioneel toegeschreven

    Kalmerend, bloedsuikerverlagend, slaapverwekkend, libidoremmend.

    Westerse kruidengeneeskunde
  • Let op

    Kruid · № 317

    Glaskruid

    Parietaria judaica (syn. P. diffusa)

    Traditioneel toegeschreven

    Urinedrijvend, verzachtend, kalmeert het slijmvlies van de urinewegen.

    Westerse kruidengeneeskunde
  • Let op

    Kruid · № 49

    Goudsbloem

    Calendula officinalis

    Eetbare bloem die historisch als geneesmiddel en kleurstof werd gebruikt. Olie ervan wordt veel in huidproducten verwerkt.

    Klooster- en volkskennis+2Volksgeloof
  • Let op

    Kruid · № 218

    Groene munt

    Mentha spicata

    De klassieke keukenmunt, met de mildere carvon in plaats van menthol. Ze wordt als thee bij een volle maag en misselijkheid gedronken; studies naar concentratie zijn klein en niet doorslaggevend.

    Volksmagie en kruidenmagie+1Volksgeloof
  • Let op

    Kruid · № 60

    Grote engelwortel

    Angelica archangelica

    Aromatisch bitterkruid dat traditioneel wordt gebruikt bij een opgeblazen gevoel, slechte eetlust en verkoudheid. Klinisch bewijs is beperkt.

    Klooster- en volkskennis+2Volksgeloof
  • Let op

    Kruid · № 591

    Grote kattenstaart

    Lythrum salicaria

    Traditioneel toegeschreven

    Zuiverend, antibiotisch, krampwerend, urinedrijvend, zweetdrijvend, versterkend, verzachtend; bij dysenterie en bacteriële diarree, inflammatoire darmziekten (Crohn), versterkt nieren en blaas, voor de ogen.

    Westerse kruidengeneeskunde
  • Let op

    Kruid · № 62

    Grote klit

    Arctium lappa

    De wortel gold in Europa als 'bloedzuiverend' kruid bij huidproblemen zoals eczeem en acne; het zaad wordt in de Chinese geneeskunde bij keelpijn gebruikt. Klinisch bewijs is zwak.

    Westerse kruidengeneeskunde+5
  • Let op

    Kruid · № 316

    Grote leeuwenklauw

    Aphanes arvensis

    Traditioneel toegeschreven

    Urinedrijvend, verzachtend.

    Westerse kruidengeneeskunde
  • Let op

    Kruid · № 339

    Grote waterweegbree

    Alisma plantago-aquatica (syn. A. orientale)

    Traditioneel toegeschreven

    Urinedrijvend, bloeddrukverlagend, antibacterieel, leverreinigend.

    Westerse kruidengeneeskunde+1
  • Let op

    Kruid · № 87

    Gulden sleutelbloem

    Primula veris

    De wortel bevat saponinen en wordt traditioneel gebruikt bij hoest om slijm los te maken; de bloemen als rustgevende thee. Er is enig onderzoek naar combinatiepreparaten bij hoest.

    Klooster- en volkskennis+1
  • Let op

    Kruid · № 82

    Hartgespan

    Leonurus cardiaca

    Traditioneel gebruikt bij hartkloppingen door spanning, nervositeit en menstruatieklachten. Klinisch onderzoek is schaars.

    Westerse kruidengeneeskunde+1
  • Let op

    Voeding · № 66

    Haver

    Avena sativa

    Havervlokken leveren bètaglucaan, een vezel die volgens erkende gezondheidsclaims kan bijdragen aan een normaal cholesterolgehalte. Havermout wordt ook in baden bij een droge, jeukende huid gebruikt. De traditionele rol als zenuwversterkend middel is niet bewezen.

    Westerse kruidengeneeskunde+1
  • Let op

    Voeding · № 196

    Hazelaar

    Corylus avellana

    De noten zijn voedzaam en rijk aan onverzadigde vetten en vitamine E. Hazelnootolie is een lichte olie voor de huid; een medicinale werking is niet aangetoond.

    Volksmagie en kruidenmagieVolksgeloof
  • Let op

    Kruid · № 59

    Heemst

    Althaea officinalis

    Wortel en blad bevatten veel slijmstoffen die een verzachtend laagje vormen; ze worden gebruikt bij droge hoest, keelirritatie en een geprikkelde maag. Het bewijs is bescheiden.

    Grieks-Romeinse geneeskunde+3Volksgeloof
  • Let op

    Kruid · № 70

    Heermoes

    Equisetum arvense

    Rijk aan silicium; traditioneel gebruikt als plaspoeder, bij urineweginfecties en voor haar, nagels en bindweefsel. Goed klinisch bewijs ontbreekt.

    Westerse kruidengeneeskunde+1
  • Let op

    Kruid · № 69

    Herderstasje

    Capsella bursa-pastoris

    Traditioneel gebruikt om bloedingen te remmen, zoals bij hevige menstruatie of neusbloedingen. Het klinische bewijs is zeer beperkt.

    Westerse kruidengeneeskunde
  • Let op

    Kruid · № 112

    Hondsdraf

    Glechoma hederacea

    Traditioneel gebruikt bij verstopte neus, bijholteklachten en hoest. Er is nauwelijks klinisch onderzoek.

    Klooster- en volkskennis+2
  • Let op

    Kruid · № 77

    Hop

    Humulus lupulus

    De bellen worden traditioneel gebruikt bij onrust en slaapproblemen, vaak samen met valeriaan. Er zijn aanwijzingen voor een licht kalmerend effect, maar het bewijs is beperkt.

    Klooster- en volkskennis+2Volksgeloof
  • Let op

    Kruid · № 202

    Hyacint

    Muscari racemosum, Hyacinthoides non-scripta

    Hyacinten en blauwe druifjes zijn sierplanten. De bollen zijn giftig en kunnen bij aanraking jeuk geven ('hyacintenjeuk' bij bollenpellers).

    Volksmagie en kruidenmagieVolksgeloof
  • Let op

    Kruid · № 78

    Hysop

    Hyssopus officinalis

    Traditioneel gebruikt bij hoest, verkoudheid en vastzittend slijm. Klinisch bewijs ontbreekt.

    Westerse kruidengeneeskunde+2Volksgeloof
  • Let op

    Kruid · № 234

    Iep

    Ulmus spp.

    De binnenbast van de Europese iep is, net als die van de Amerikaanse rode iep, slijmerig en werd bij huidklachten en diarree gebruikt. Er is weinig onderzoek.

    Volksmagie en kruidenmagie+1Volksgeloof