Naar de inhoud
Herbs & Cultures

Kloostertuin en manuscript

Europa

174 kruiden · 7 tradities

Europese geneeskennis groeide uit meerdere lagen: klassieke teksten, kloostertuinen en plaatselijke tradities. Wat op schrift staat is slechts een deel van wat mensen in hun omgeving leerden gebruiken.

Kenmerkende planten

Geschiedenis en vandaag

Culturen en tradities

Tijdsaanduidingen verwijzen waar mogelijk naar bronnen of vastgelegde teksten. Veel mondelinge kennis is ouder dan haar eerste schriftelijke vermelding.

Een plant uit de Weense Dioscorides, een afschrift van De materia medica van rond 512.

Griekenland en het Romeinse Rijk

Grieks-Romeinse geneeskunde

Geschriften vanaf de 5e eeuw v.Chr.

De Griekse geneeskunde begon niet met artsen maar met goden. In heiligdommen van Asklepios, zoals in Epidauros en op het eiland Kos, sliepen zieken een nacht in de tempel, in de hoop dat de god hen in een droom zou genezen of raad zou geven. In de vijfde eeuw v.Chr. ontstond op Kos een andere benadering, verbonden met de naam Hippocrates (ca. 460–370 v.Chr.). De zogenoemde Hippocratische geschriften, zo'n zestig teksten van verschillende auteurs, zoeken de oorzaak van ziekte niet bij de goden, maar in het lichaam, de voeding, het klimaat en de leefwijze. Later bouwden anderen hierop voort. Theophrastos schreef in de vierde eeuw v.Chr. het eerste grote werk over planten. In de eerste eeuw n.Chr. beschreef de Griekse legerarts Dioscorides in De materia medica zo'n zeshonderd planten en hun gebruik. Galenus (129–ca. 216), een arts uit Pergamon die in Rome werkte, bracht alles samen in een enorm oeuvre dat ruim vijftienhonderd jaar de Europese en islamitische geneeskunde zou bepalen.

Kruiden in deze traditie (43)

Een bladzijde uit De viribus herbarum van Macer Floridus, een kruidengedicht dat in middeleeuwse kloosters veel werd overgeschreven.

Kloosters in West- en Midden-Europa

Klooster- en volkskennis

Middeleeuwse bronnen; oudere en blijvende lokale gebruiken

Na de val van het West-Romeinse Rijk werden kloosters in Europa de bewaarplaatsen van geleerde kennis, ook van de geneeskunde. Monniken en nonnen kopieerden Latijnse en Griekse medische teksten, zodat die bewaard bleven. De regel van Benedictus, uit de zesde eeuw, bepaalt in hoofdstuk 36 dat de zorg voor zieken boven alles gaat. Kloosters kregen daarom een ziekenzaal, een apotheek en een kruidentuin. Het beroemde bouwplan van het klooster van Sankt Gallen, rond 820, toont een kruidentuin met zestien bedden naast de ziekenzaal en het huis van de arts. Ook wereldlijke heersers bemoeiden zich ermee. In de Capitulare de villis van rond 800 liet Karel de Grote vastleggen welke planten op zijn landgoederen moesten groeien: bijna honderd soorten, waaronder veel geneeskrachtige kruiden. Vanaf de tiende eeuw werd in het Italiaanse Salerno een beroemde medische school actief. In de twaalfde eeuw werkte daar ook een vrouwelijke arts, Trota, naar wie later teksten over vrouwengeneeskunde werden genoemd.

Kruiden in deze traditie (36)

Hildegard ontvangt een ingeving en geeft die door aan haar schrijver; miniatuur uit de Rupertsberg-codex van de Scivias.

Bingen aan de Rijn, Duitsland

Hildegard van Bingen

12e eeuw (ca. 1098–1179); de Physica ontstond tussen 1151 en 1158

Hildegard werd in 1098 geboren in Bermersheim bij Alzey, in een adellijke familie. Op achtjarige leeftijd werd ze toevertrouwd aan het benedictijnenklooster op de Disibodenberg, waar ze opgroeide onder de hoede van Jutta van Sponheim. In 1115 legde ze haar geloften af. Na de dood van Jutta, rond 1136, werd ze magistra: de leidster van de zustergemeenschap. Vanaf 1141 schreef ze haar visioenen op in de Scivias. Rond 1150 stichtte ze met ongeveer twintig zusters een eigen klooster op de Rupertsberg bij Bingen, en in 1165 een tweede in Eibingen, aan de overkant van de Rijn. Ze schreef theologie, componeerde muziek, correspondeerde met pausen en keizers en maakte predikreizen. Voor een vrouw in de twaalfde eeuw was dat uitzonderlijk. In dezelfde jaren ontstonden haar geschriften over natuur en geneeskunde. Hildegard stierf op 17 september 1179. Eeuwenlang werd ze als heilige vereerd zonder formele heiligverklaring. Die volgde pas in 2012, en op 7 oktober van dat jaar riep paus Benedictus XVI haar uit tot kerklerares.

Houtsneden uit een gedrukte Latijnse uitgave van Avicenna's Canon, het leerboek van de Europese medische faculteiten.

Universiteiten van Parijs, Montpellier, Padua en Bologna

Avicenna's Canon aan Europese universiteiten

Voltooid in 1025; in Europa gebruikt tot in de 18e eeuw

Ibn Sina, in Europa bekend als Avicenna, werd in 980 geboren bij Buchara, in het huidige Oezbekistan. Hij was een wonderkind: als jongeman werkte hij al als arts aan het hof. Hij schreef over filosofie, wiskunde, sterrenkunde en geneeskunde, en stierf in 1037 in Hamadan, in het huidige Iran. Rond 1025 voltooide hij de Canon van de geneeskunde, al-Qanun fi al-Tibb. In vijf boeken bracht hij de Griekse geneeskunde van Hippocrates en Galenus samen met Perzische, Arabische en Indiase kennis en met eigen waarnemingen. In de twaalfde eeuw vertaalde Gerard van Cremona de Canon in Toledo in het Latijn. Vanaf de dertiende eeuw gebruikten Europese geleerden het werk, en vanaf de veertiende eeuw stond het op het programma van universiteiten. In 1472 verscheen de eerste gedrukte Latijnse uitgave, en in Padua werd de Canon nog in 1715 onderwezen.

De titelpagina van John Gerards The Herball (Londen, 1597).

Verspreid over Europa en daarbuiten

Westerse kruidengeneeskunde

Van middeleeuwse kruidenboeken tot de hedendaagse fytotherapie

Met de uitvinding van de boekdrukkunst kwamen in de vijftiende en zestiende eeuw de grote kruidenboeken. In 1485 verscheen in Mainz de Gart der Gesundheit. In 1542 publiceerde Leonhart Fuchs De historia stirpium, met prachtige houtsneden naar de natuur. De Lage Landen speelden een grote rol. De Mechelse arts Rembert Dodoens gaf in 1554 in Antwerpen zijn Cruydeboeck uit, een van de belangrijkste kruidenboeken van zijn tijd, dat in veel talen werd vertaald. In Engeland verscheen in 1597 het Herball van John Gerard, en in 1652 The English Physitian van Nicholas Culpeper, die de kennis in het Engels toegankelijk maakte voor gewone mensen. Vanaf de achttiende eeuw groeide de wetenschap uit de kruidenkunde. In 1785 beschreef William Withering hoe vingerhoedskruid hielp bij waterzucht door hartfalen. In de negentiende eeuw isoleerden scheikundigen werkzame stoffen uit planten, zoals morfine uit de slaapbol in 1804. In 1897 maakte Bayer aspirine, op basis van een stof die ook in wilgenbast en moerasspirea zit.

Een bladzijde uit het Oudengelse Herbarium (Cotton Vitellius C.iii), 11e eeuw.

Engeland

Angelsaksische geneeskunde

Engeland, ca. 900–1100

Uit Angelsaksisch Engeland, ruwweg van de vijfde eeuw tot de Normandische verovering in 1066, zijn opvallend veel medische teksten in de volkstaal bewaard: het Oudengels. Dat is uitzonderlijk in Europa, waar geleerde teksten meestal in het Latijn waren. Het bekendste werk is Bald's Leechbook, het "artsenboek van Bald", uit het midden van de tiende eeuw. Een aantekening aan het eind vertelt dat Bald de eigenaar was en dat een schrijver, Cild, het boek voor hem schreef. Het wordt bewaard in de British Library. Andere bronnen zijn de Lacnunga, een verzameling recepten en bezweringen, en het Oudengelse Herbarium, een vertaling van een laat-Latijns kruidenboek. Samen geven ze een rijk beeld van zorg in vroegmiddeleeuws Engeland.

Kruiden in deze traditie (13)

De alruin wordt met een hond uit de grond getrokken, zoals de legende voorschreef; Tacuinum sanitatis, ca. 1390.

Verspreid over Europa

Volksmagie en kruidenmagie

Eeuwenoude volksgebruiken; hedendaagse kruidenmagie vooral sinds de 20e eeuw

In heel Europa kregen planten in het volksgeloof bijzondere krachten. Ze beschermden huis en vee, brachten liefde, weerden onweer en kwade machten. Die gebruiken zijn vaak heel oud en werden later met christelijke feesten verbonden. Een mooi voorbeeld uit de Lage Landen is de kruidwis. Op Maria-Hemelvaart, 15 augustus, worden in Limburg en Belgisch-Limburg bundels van kruiden en granen gezegend. De bundel, met onder meer bijvoet en alsem, werd thuis bewaard en bij onweer in het vuur gegooid, ter bescherming tegen blikseminslag. Ook de midzomernacht, Sint-Jan op 24 juni, was een tijd voor kruiden. Sint-janskruid werd geplukt en boven de deur gehangen tegen onheil. In de negentiende eeuw verzamelden folkloristen zulke gebruiken, en in de twintigste eeuw ontstond een moderne kruidenmagie, vooral in heidense bewegingen.

Kruiden in deze traditie (161)

Uit de keuken

Recepten uit Europa

Alle recepten (3) →

Register

Kruiden uit Europa

Doorzoek kruiden, specerijen en andere natuurlijke ingrediënten op naam, toepassing of tag. Traditioneel gebruik is cultuurhistorische informatie en geen vervanging voor medisch advies.

174 resultaten

  • Let op

    Kruid · № 279

    Stinkende ballote

    Ballota nigra

    Traditioneel toegeschreven

    Tegen braken, stimulerend, krampwerend.

    Westerse kruidengeneeskunde
  • Let op

    Kruid · № 298

    Stinkende gouwe

    Chelidonium majus

    Traditioneel toegeschreven

    Urinedrijvend, reinigend, leverstimulerend, ontstekingsremmend.

    Grieks-Romeinse geneeskunde+1
  • Let op

    Kruid · № 236

    Struikhei

    Calluna vulgaris

    Het bloeiende kruid werd als thee bij blaasklachten en slapeloosheid gedronken. Heidehoning is een gewaardeerde, geleiachtige honing. Een medicinale werking is niet onderzocht.

    Volksmagie en kruidenmagieVolksgeloof
  • Let op

    Kruid · № 98

    Tijm

    Thymus vulgaris

    Traditioneel gebruikt bij hoest en bronchitis; thymol uit de olie remt in het laboratorium bacteriën en schimmels. Er zijn enkele studies met hoestsiropen op basis van tijm.

    Grieks-Romeinse geneeskunde+4Volksgeloof
  • Let op

    Kruid · № 328

    Tormentil

    Potentilla erecta

    Traditioneel toegeschreven

    Samentrekkend, vooral voor de darmwand.

    Westerse kruidengeneeskunde
  • Let op

    Kruid · № 20

    Valeriaan

    Valeriana officinalis

    De wortel wordt traditioneel gebruikt voor slaap en rust. Onderzoek naar slapeloosheid is inconsistent; voordeel is niet vastgesteld.

    Westerse kruidengeneeskunde+1Volksgeloof
  • Let op

    Kruid · № 114

    Valkruid

    Arnica montana

    Uitwendig gebruikt bij kneuzingen, blauwe plekken en spierpijn. Studies geven wisselende resultaten. Homeopathische arnica is zo sterk verdund dat er geen werkzame stof in zit.

    Westerse kruidengeneeskunde+1Volksgeloof
  • Let op

    Kruid · № 334

    Valse salie

    Teucrium scorodonia

    Traditioneel toegeschreven

    Samentrekkend, zweetdrijvend, antireumatisch, windverdrijvend, wondhelend, galbevorderend.

    Westerse kruidengeneeskunde
  • Let op

    Kruid · № 72

    Venkel

    Foeniculum vulgare

    Het zaad wordt traditioneel gebruikt bij winderigheid, een opgeblazen gevoel en krampjes. Er zijn enkele kleine studies, maar het bewijs is beperkt.

    Grieks-Romeinse geneeskunde+9Volksgeloof
  • Let op

    Kruid · № 230

    Vijfvingerkruid

    Potentilla reptans

    Het looistofrijke kruid werd als mondspoeling en bij diarree gebruikt. Een medicinale werking is niet onderzocht.

    Volksmagie en kruidenmagieVolksgeloof
  • Let op

    Kruid · № 179

    Vingerhoedskruid

    Digitalis purpurea

    Bevat hartglycosiden die de hartslag vertragen en de pompkracht versterken. Daaruit zijn de geneesmiddelen digoxine en digitoxine voortgekomen, die nog bij bepaalde hartritmestoornissen en hartfalen worden voorgeschreven. Het verschil tussen een werkzame en een giftige hoeveelheid is zeer klein.

    Klooster- en volkskennis+2
  • Let op

    Voeding · № 83

    Vlas

    Linum usitatissimum

    Gemalen lijnzaad werkt als zachte bulkvormende vezel bij verstopping. NCCIH meldt dat lijnzaad mogelijk het cholesterol iets verlaagt; voor andere claims is het bewijs onduidelijk.

    Westerse kruidengeneeskunde+3Volksgeloof
  • Let op

    Paddenstoel · № 910

    Vliegenzwam

    Amanita muscaria

    De bekende rode paddenstoel met witte stippen. Bevat iboteenzuur en muscimol, die op de hersenen werken. Geeft misselijkheid, spiertrekkingen, verwardheid, een droomachtige toestand en soms een diepe slaap. Bij het drogen wordt iboteenzuur deels omgezet in het sterkere muscimol.

    Volksmagie en kruidenmagie
  • Let op

    Voeding · № 21

    Vlierbes

    Sambucus nigra

    Bessen worden traditioneel verwerkt bij verkoudheidsklachten. Voor de meeste gezondheidsclaims is onvoldoende informatie beschikbaar.

    Klooster- en volkskennis+4Volksgeloof
  • Let op

    Kruid · № 94

    Vogelmuur

    Stellaria media

    Uitwendig traditioneel gebruikt als verkoelende zalf of kompres bij jeuk, eczeem en kleine huidirritaties. Er is nauwelijks klinisch onderzoek.

    Klooster- en volkskennis+3Volksgeloof
  • Let op

    Kruid · № 58

    Vrouwenmantel

    Alchemilla xanthochlora

    Samentrekkend kruid dat in de volksgeneeskunde vooral bij overvloedige menstruatie en diarree werd gebruikt. Er is weinig klinisch onderzoek.

    Klooster- en volkskennis+1
  • Let op

    Voeding · № 80

    Walnoot

    Juglans regia

    De noten zijn een voedzame bron van onverzadigde vetten. Blad en groene bolster zijn samentrekkend en werden traditioneel bij huidaandoeningen en diarree gebruikt; klinisch bewijs ontbreekt.

    Westerse kruidengeneeskunde+2Volksgeloof
  • Let op

    Kruid · № 106

    Waterdrieblad

    Menyanthes trifoliata

    Een sterk bitter dat traditioneel de eetlust en spijsvertering opwekt en bij reumatische klachten werd gebruikt. Klinisch bewijs ontbreekt.

    Westerse kruidengeneeskunde+1
  • Let op

    Voeding · № 654

    Waterkers

    Nasturtium officinale

    Traditioneel toegeschreven

    Rijk aan vitamine C, bètacaroteen en vitamine E; gebruikt om ontgifting te ondersteunen, lichaamswarmte te koelen en de longen te ondersteunen.

    Kallawaya-geneeskunst+1
  • Let op

    Kruid · № 86

    Weegbree

    Plantago major

    Het blad wordt traditioneel gekneusd op insectenbeten, kleine wondjes en schaafplekken gelegd en als thee bij hoest gebruikt. Klinisch bewijs is beperkt.

    Klooster- en volkskennis+9Volksgeloof
  • Let op

    Kruid · № 242

    Wijnruit

    Ruta graveolens

    Traditioneel toegeschreven

    Antiseptisch, stimulerend, menstruatiebevorderend, slijmoplossend, krampwerend, ontwormend (kinderen); versterkt haarvaten (rutine); bij hysterie, winderigheid en koliek, beginnende verlamming, indigestie; olie urinedrijvend en huidprikkelend.

    Grieks-Romeinse geneeskunde+6Volksgeloof
  • Let op

    Kruid · № 194

    Wilde kamperfoelie

    Lonicera caprifolium, L. periclymenum

    De zoet geurende bloemen werden als thee of siroop bij hoest gebruikt. De bessen zijn giftig. In de Chinese geneeskunde wordt de verwante Japanse kamperfoelie (jin yin hua) bij koorts en keelpijn gebruikt.

    Volksmagie en kruidenmagieVolksgeloof
  • Let op

    Kruid · № 838

    Wilde tijm

    Thymus serpyllum

    Aromatisch kruid, traditioneel gebruikt bij hoest en spijsverteringsklachten.

    Hildegard van Bingen
  • Let op

    Kruid · № 331

    Witte dovenetel

    Lamium album

    Traditioneel toegeschreven

    Samentrekkend, krampwerend, versterkend voor de voortplantingsorganen.

    Westerse kruidengeneeskunde
  • Let op

    Kruid · № 330

    Witte heggenrank

    Bryonia alba

    Traditioneel toegeschreven

    Antireumatisch, laxerend.

    Westerse kruidengeneeskunde
  • Let op

    Kruid · № 301

    Witte paardenkastanje

    Aesculus hippocastanum

    Traditioneel toegeschreven

    Ontstekingsremmend, samentrekkend.

    Westerse kruidengeneeskunde
  • Let op

    Kruid · № 837

    Wolfskers

    Atropa belladonna

    Dodelijk giftige plant. De stof atropine wordt in gecontroleerde vorm in de moderne geneeskunde gebruikt.

    Volksmagie en kruidenmagie
  • Let op

    Kruid · № 187

    Zomereik

    Quercus robur

    De bast bevat veel looistoffen en werkt samentrekkend. Hij wordt als afkooksel gebruikt bij diarree, als mondspoeling bij ontstoken tandvlees en als zitbad bij aambeien.

    Westerse kruidengeneeskunde+1Volksgeloof
  • Let op

    Kruid · № 108

    Zuurbes

    Berberis vulgaris

    Bast en wortel bevatten berberine, dat onderzocht wordt bij bloedsuiker en cholesterol. De bessen zijn rijk aan vitamine C. Bewijs voor zuurbes zelf is beperkt.

    Westerse kruidengeneeskunde
  • Let op

    Kruid · № 554

    Zwarte nachtschade

    Solanum nigrum

    Traditioneel toegeschreven

    Zuiverend, kalmerend, zweet- en urinedrijvend, slijmoplossend; bij oedeem, chronisch vergrote lever, geelzucht, chronische huidziekten, bloed ophoesten, aambeien, nier- en blaasontsteking, gonorroe, oogziekten; pijnstillende wassing.

    Grieks-Romeinse geneeskunde+2