Traditie in Azië
Klassieke geschriften uit de eerste eeuwen v.Chr. en n.Chr.
De Chinese geneeskunde is een van de oudste doorlopende geneestradities ter wereld. In een graf bij Mawangdui, gesloten in 168 v.Chr., vonden archeologen zijdemanuscripten met recepten tegen tweeënvijftig kwalen. Ze laten zien hoe oud de kennis al was.
De klassieke basis ligt in een paar grote werken. De Huangdi Neijing, de "Innerlijke klassieker van de Gele Keizer", kreeg in de laatste eeuwen v.Chr. vorm. Het Shennong Bencao Jing, de kruidenklassieker van de mythische boer-keizer Shennong, beschrijft 365 middelen. Rond 200 n.Chr. schreef Zhang Zhongjing het Shanghan Lun, over koortsziekten, met formules die nog steeds worden gebruikt.
Door de eeuwen heen groeide de kennis voortdurend. In 1578 voltooide Li Shizhen het Bencao Gangmu, een enorme encyclopedie met bijna tweeduizend middelen. In de twintigste eeuw werd de traditie in China hervormd en gestandaardiseerd tot wat in het Westen nu "traditionele Chinese geneeskunde" heet.
De Chinese geneeskunde ziet het lichaam als een samenhangend geheel, verbonden met de natuur en de seizoenen. Centraal staan yin en yang, twee tegengestelde maar elkaar aanvullende krachten, zoals koud en warm, rust en beweging. Gezondheid is hun evenwicht.
Qi is de levensenergie die door het lichaam stroomt, langs banen die meridianen heten. De vijf fasen, hout, vuur, aarde, metaal en water, beschrijven hoe organen, seizoenen, smaken en emoties elkaar beïnvloeden.
Een arts stelt niet alleen een ziekte vast, maar vooral een patroon: een beeld van wat er in het hele lichaam uit balans is. Daarvoor kijkt hij naar de tong, voelt hij de pols en stelt hij veel vragen. Twee mensen met dezelfde klacht kunnen zo een heel andere behandeling krijgen.
Lange tijd werd de kennis binnen families doorgegeven of van leraar op leerling. Artsen bestudeerden de klassieken, schreven commentaren en verzamelden eigen recepten.
Er waren ook keizerlijke medische instituten, al vanaf de Tang-dynastie, met examens en opleidingen. Naast de geleerde artsen bestond een brede volkskennis van kruiden, en waren er rondtrekkende genezers en kruidenverkopers.
Tegenwoordig leiden universiteiten voor Chinese geneeskunde in China artsen op in een opleiding van vijf jaar of langer, met ook westerse geneeskunde in het programma.
De Huangdi Neijing en het Bencao Gangmu staan sinds 2011 in het UNESCO-register van het werelddocumentair erfgoed. Het Shennong Bencao Jing en het Shanghan Lun zijn de andere grote klassieken.
Een bijzonder verhaal hoort bij een boek uit de vierde eeuw, van de geleerde Ge Hong. Hij beschreef hoe je zoete alsem in koud water weekt tegen koorts. In de jaren zeventig las de Chinese onderzoekster Tu Youyou die tekst en ontdekte zo artemisinine, een middel tegen malaria. In 2015 kreeg ze daarvoor de Nobelprijs.
In 2010 erkende UNESCO acupunctuur en moxibustie als immaterieel erfgoed.
In China werkt de traditionele geneeskunde naast de westerse, met eigen ziekenhuizen, apotheken en opleidingen. Ook in Taiwan, Hongkong en Singapore is ze belangrijk, en wereldwijd zijn er beoefenaars.
Sinds 2019 heeft de internationale classificatie van ziekten van de WHO, de ICD-11, een apart hoofdstuk met diagnoses uit de traditionele geneeskunde van China, Japan en Korea.
De wetenschappelijke onderbouwing verschilt sterk per toepassing. Sommige middelen zijn goed onderzocht, voor veel andere ontbreekt bewijs.
Chinese middelen worden bijna altijd in formules gecombineerd. Elke formule heeft een hoofdmiddel en helpers. Bekende kruiden zijn ginseng, astragalus, dang gui, zoethout, dat veel formules in balans brengt, gember, kaneel en Chinese dadels.
Ook goji, rehmannia, pioenwortel en de paddenstoel poria horen bij de basis.
Elk middel heeft volgens de traditie een eigen aard (warm of koud), een smaak en een richting in het lichaam. Naast planten worden ook mineralen en dierlijke producten gebruikt.
Sommige Chinese middelen kunnen schadelijk zijn. Kruiden met aristolochiazuur veroorzaakten in de jaren negentig in België ernstige nierschade bij gebruikers van een vermageringskuur. Efedra kan het hart belasten. Koop alleen gecontroleerde producten en overleg met een arts.
Gebruik geen middelen van bedreigde dieren, zoals het schubdier of de tijger. Die handel bedreigt deze soorten met uitsterven.
Uit de keuken
AziëZweetdrijvende thee met vlier, duizendblad en muntEen klassieke hete thee voor het begin van een verkoudheid met koorts en weinig zweten.VerkoudheidKeelpijnVlierbes · Duizendblad · MuntOngeveer 4 koppen · 15–30 minuten trekken
AziëVerkoelende zonnetheeKruiden die een paar uur in de zon trekken: een frisse drank voor warme dagen.Warme dagenBernagie · Citroenmelisse · Bittere sinaasappel3 liter · 4–6 uur in de zon
AziëWitte-raapsoep met Chinese aspergeHeldere soep met tian men dong en witte raap: bevochtigend en verkoelend.Hoest en longenHerstel na ziekte of bevallingChinese asperge · Radijs4 personen · Voorbereiding 5 min, koken 25 min
AziëGepocheerd ei met paddenstoelen in heldere bouillonKippenbouillon met pijnboompitten, shiitake en een gepocheerd ei.Vermoeidheid en krachtDen · Shiitake5 personen · Voorbereiding 20 min (plus 30 min weken), koken 1 u 20 min
AziëLingzhi-soep met mager varkensvleesLang getrokken soep met lingzhi, Chinese yam, dadels en goji.Gezondheid en lang levenVermoeidheid en krachtLingzhi · Chinese yam · Chinese dadel4–6 personen · Voorbereiding 5 min, koken 2 u 45 min
AziëZilvervliesrijst met bamboescheuten en Chinees warkruidRijst die samen met de zaadjes van tu si zi gaar wordt.Onderrug en nierenMenstruatie en vruchtbaarheidChinees warkruid4 personen · Voorbereiding 5 min, koken 50 min
AziëVissenballetjessoep met spinazie en niu xiZelfgemaakte vissenballetjes, garnalen en spinazie in een bouillon van 'ossenknie'.Menstruatie en vruchtbaarheidOnderrug en nierenAchyranthes-wortel (huai niu xi)4 personen · Voorbereiding 30 min, koken 25 min
Alpha from Melbourne, Australia · CC BY-SA 2.0AziëWaterkers-spareribsoep met gedroogde vijgenEen verkoelende familiesoep met waterkers, vijgen en abrikozenpitten.Warme dagenHoest en longenWaterkers · Abrikoos · Vijg4 personen · Voorbereiding 10 min (plus 1 uur weken), koken 2 u 30 min
AziëVis-groentesoep met zilverhanenkamzaadLichte soep met witte vis, kombu en de zaadjes van qing xiang zi.Ogen en bloeddrukZilverhanenkam · Kelp4 personen · Voorbereiding 15 min (plus 30 min weken), koken 1 u 15 minAziëMiso-vissoep met daikon en Chinese yamSnelle misosoep met witte vis en geprakte yam.SpijsverteringChinese yam · Radijs · Kelp4 personen · Voorbereiding 30 min, koken 15 min
AziëDuivenstoofpot met Chinese yam en gojiEen van de klassieke versterkende gerechten van de Chinese kruidenkeuken.Vermoeidheid en krachtAfweerChinese yam · Goji4 personen · Voorbereiding 10 min, koken 2 u 5 min
AziëKerrierijst met Chinese kaneelZilvervliesrijst met groentekerrie op een bouillon van kaneelschors.KouHerstel na ziekte of bevallingKaneel6 personen · Voorbereiding 30 min, koken 50 min
AziëSchelpdierensoep met chuanxiongVerwarmende wintersoep met venusschelpen, gember en chuanxiong.Menstruatie en vruchtbaarheidHerstel na ziekte of bevallingBloed en doorbloedingSichuan-lavas (chuan xiong)4–6 personen · Voorbereiding 30 min, koken 1 u 10 min
AziëVissoep met papaja en tahoeEenvoudige, eiwitrijke soep voor jong en oud.AlledaagsPapaja · Soja · Gember4 personen · Voorbereiding 15 min, koken 30 min
AziëVarkenssoep met waterkastanjes en Chinese dadelsZoetige soep met wortel, waterkastanje en rode dadels.Vermoeidheid en krachtHoest en longenChinese dadel · Waterkastanje · Peen4 personen · Voorbereiding 30 min, koken 2 u 30 min
AziëKippensoep met tian qiHeldere kippensoep met notoginseng en gember.Bloed en doorbloedingVermoeidheid en krachtNotoginseng4–6 personen · Voorbereiding 10 min, koken 2 u 30 min
AziëVarkenssoep met cordyceps en vismaagRijke, versterkende soep met cordyceps, Chinese yam en vismaag.Vermoeidheid en krachtAfweerCordyceps · Chinese yam4–6 personen · Voorbereiding 10 min (plus 3 uur weken), koken 2 u 30 min
Zheng Zhou · CC BY-SA 4.0AziëSpareribsoep met lotuswortel en vier kruidenSoep met dang shen, yu zhu, sha shen en leliebol voor herstel na hoest en verkoudheid.Herstel na ziekte of bevallingHoest en longenCodonopsiswortel (dang shen) · Welriekende salomonszegel (yu zhu) · Glehniawortel (sha shen)4 personen · Voorbereiding 15 min, koken 2 u 30 min
AziëZilvervliesrijst met shiitake, doperwten en fu lingRijst die gaar wordt met fijngeprakte fu ling en shiitake.Rust en slaapAfweerPoria (fu ling) · Shiitake4 personen · Voorbereiding 15 min (plus 1 uur weken), koken 50 min
AziëKip gestoofd met jobstranenStoofpot met kip, champignons, gember en het nootachtige graan van jobstranen.Gewrichten en spierenJobstranen · Gember6 personen · Voorbereiding 20 min (plus een nacht weken), koken 2 u 10 min
AziëLongan-kippensoep met drie zadenZoete bouillon met ligusterzaad, Chinese framboos, goji en longan.Menstruatie en vruchtbaarheidBloed en doorbloedingGlanzende liguster · Chinese framboos · Goji4–6 personen · Voorbereiding 5 min, koken 2 uur
AziëVierkruidentonicumsoepVerwarmende soep met vossennoot, Chinese yam, lotuszaad, fu ling en jobstranen.Vermoeidheid en krachtRust en slaapKouVossennoot · Chinese yam · Lotus4–6 personen · Voorbereiding 10 min (plus een nacht weken), koken 1 u 10 minAziëGestoomd ei met shiitake en vossennootZachte eierpudding met garnalen en paddenstoelen op een bouillon van vossennoot.Gezondheid en lang levenVermoeidheid en krachtVossennoot · Shiitake4 personen · Voorbereiding 15 min, koken 1 uur
Kembangraps · CC BY-SA 4.0AziëCongee met jobstranen en zilvervliesrijstRijstepap voor het ontbijt, hartig of zoet.Gewrichten en spierenSpijsverteringVermoeidheid en krachtJobstranen4 personen · Voorbereiding 5 min (plus een nacht weken), koken 1 uur
AziëZoete maissoep met astragalusMaissoep op een bouillon van het 'jaden windscherm'.AfweerVerkoudheidAstragaluswortel (huang qi) · Witte atractylodes (bai zhu) · Saposhnikoviawortel (fang feng)4–6 personen · Voorbereiding 15 min, koken 35 min
AziëGestoomde zwarte kip met dadels en longanHet traditionele herstelgerecht na een bevalling.Herstel na ziekte of bevallingBloed en doorbloedingChinese dadel · Longan · Sesam4 personen · Voorbereiding 20 min (plus 30 min marineren), stomen 1 uur
AziëDuiveneisoep met witte trilzwamEen snelle soep om op krachten te komen.Herstel na ziekte of bevallingWitte trilzwam4–6 personen · Voorbereiding 10 min (plus 10 min weken), koken 5 min
AziëGestoofd sesamrundvlees met venkelRundvlees in een korst van geroosterde sesam, op smaak met venkelzaad.SpijsverteringKouSesam · Venkel4 personen · Voorbereiding 20 min (plus 2 uur laten staan), koken 40 min
AziëVegetarische achtschattensoepZoete kruidensoep met kastanjes, ginkgonoten, dadels en trilzwam; warm of koud.AlledaagsWitte trilzwam · Ginkgo · Chinese dadel6–8 personen · Voorbereiding 30 min, koken 2 u 15 minAziëZoete soep met witte trilzwam, lotuswortel en dadelsVersterkende dessertsoep met kandijsuiker.Vermoeidheid en krachtBloed en doorbloedingWitte trilzwam · Lotus · Chinese dadel4–6 personen · Voorbereiding 15 min (plus 15 min weken), koken 1 u 5 min
AziëGestoomde peren met bei muWarm dessert voor droge, verstopte longen.Hoest en longenKievitsbloembol (bei mu) · Peer · Kaneel4–6 personen · Voorbereiding 5 min, stomen 1 uur
2225Group8 · CC BY-SA 3.0AziëZwarte-sesamdrankEen warme drank in vijf minuten.Bloed en doorbloedingHaar en hoofdhuidHuidverzorgingSesam1 glas · 5 minutenRegister
Let opNoord-Amerika · Kruid · № 153
Ligusticum porteri, L. sinense en L. wallichii
De wortel wordt traditioneel gebruikt bij keelpijn, hoest en beginnende verkoudheid. Er is vrijwel geen klinisch onderzoek.
Let opEuropa · Kruid · № 97
Taraxacum officinale
Het blad werkt licht vochtafdrijvend, de bittere wortel werd gebruikt voor lever en spijsvertering. NCCIH meldt dat er weinig onderzoek bij mensen is.
Let opAzië · Kruid · № 674
Lithospermum erythrorhizon (en Arnebia euchroma)
Traditioneel toegeschreven
Koelt en beweegt het bloed bij donkere uitslag; uitwendig bij brandwonden en eczeem.
Let opMidden-Amerika en Caraïben · Voeding · № 452
Carica papaya
Traditioneel toegeschreven
Spijsverteringsbevorderend, ontwormend, maagversterkend, menstruatiebevorderend; rijpe vrucht licht laxerend; bladeren tegen amoebendysenterie en koorts; zaden tegen spoelwormen; melkbevorderend; onrijpe vrucht abortief.
Let opAzië · Kruid · № 241
Pogostemon cablin
Traditioneel toegeschreven
Remt talgproductie, trekt olie uit de huid, bestrijdt acnebacteriën; tegen roos.
Let opAzië · Kruid · № 522
Melia azedarach
Traditioneel toegeschreven
Samentrekkend, versterkend, koortswerend, ontwormend; vrucht laxerend; olie insectendodend en antiseptisch.
Let opAzië · Kruid · № 685
Patrinia scabiosifolia (en P. villosa)
Traditioneel toegeschreven
Ontgift, voert pus af en beweegt het bloed bij pijn met hitte.
Let opEuropa · Voeding · № 259
Daucus carota
Traditioneel toegeschreven
Stimulerend, urinedrijvend, versterkend, windverdrijvend; drijft nier- en blaasstenen af, verlicht lage rugpijn door nieren, vermindert oedeem, herstelt de blaas, stimuleert spijsvertering; zaad traditioneel als anticonceptie.
Let opEuropa · Voeding · № 244
Pyrus communis
Een vezelrijke vrucht met sorbitol, die licht laxerend werkt. In de Chinese geneeskunde wordt de peer (li) gekookt met kandij bij een droge hoest; voor andere toepassingen is geen werking beschreven.
Let opAzië · Kruid · № 656
Perilla frutescens
Traditioneel toegeschreven
Verwarmt bij verkoudheid door kou, helpt de spijsvertering en verzacht hoest met slijm.
Let opAzië · Voeding · № 249
Prunus persica
Een sappige zomervrucht. In de Chinese geneeskunde worden de pitten (tao ren) gebruikt om bloed te laten stromen; die zijn rauw giftig door amygdaline.
Let opAzië · Kruid · № 769
Albizia julibrissin
Traditioneel toegeschreven
Kalmeert de geest bij boosheid en somberheid en laat het bloed stromen bij pijn en zwelling.
Let opAzië · Kruid · № 787
Aristolochia debilis
Traditioneel toegeschreven
Werd gebruikt bij hoest met veel slijm en hoge bloeddruk; verboden wegens nierschade.
Azië · Kruid · № 786
Aristolochia fangchi
Traditioneel toegeschreven
Werd gebruikt bij hete, pijnlijke gewrichten en oedeem; verboden wegens nierschade.
Let opOceanië · Kruid · № 178
Euphorbia hirta
Traditioneel gebruikt bij astma en bronchitis (de naam asthma weed komt uit Queensland), bij diarree en uitwendig bij wratten. Er is laboratoriumonderzoek maar geen goed klinisch bewijs.
Let opAzië · Kruid · № 275
Pinellia ternata
Traditioneel toegeschreven
Hoestremmend, slijmoplossend, tegen braken, tegen catarre.
Let opAzië · Kruid · № 132
Paeonia lactiflora en P. suffruticosa
De gepelde wortel (bai shao, witte pioen) wordt in de Chinese geneeskunde gebruikt bij krampen, menstruatiepijn en spierpijn. Er zijn studies naar combinatieformules, maar weinig naar pioen alleen.
Let opAzië · Kruid · № 704
Juncus effusus
Traditioneel toegeschreven
Koelt het hart en bevordert het plassen bij blaasontsteking en onrust.
Let opMidden-Amerika en Caraïben · Voeding · № 263
Cucurbita moschata
Traditioneel toegeschreven
Hartverwarmend en voedend voor lichaam, geest en ziel; goed voor huid en haar.
Let opAzië · Paddenstoel · № 146
Wolfiporia cocos
In de Chinese geneeskunde een van de meest gebruikte middelen, bij vochtophoping, slechte spijsvertering en onrustige slaap. Klinisch onderzoek naar fu ling alleen is schaars.
Let opAzië · Voeding · № 689
Portulaca oleracea
Traditioneel toegeschreven
Koelt het bloed bij dysenterie en pijnlijk plassen; uitwendig bij zweren en insectenbeten.
Let opAzië · Kruid · № 748
Pseudostellaria heterophylla
Traditioneel toegeschreven
Mild qi-tonicum dat ook lichaamsvocht aanvult.
Let opAzië · Mineraal · № 784
Pumex
Traditioneel toegeschreven
Koelt heet slijm in de longen, verzacht knobbels en bevordert het plassen.
Let opAzië · Mineraal · № 791
Pyritum (ijzersulfide)
Traditioneel toegeschreven
Laat bloedstagnatie oplossen en helpt botbreuken en banden herstellen.
Let opAzië · Voeding · № 545
Raphanus sativus
Traditioneel toegeschreven
Zaden en bladeren urinedrijvend, laxerend, steenoplossend; sap tegen scheurbuik; bij pijnlijk en moeilijk plassen, stenen, urineziekten, aambeien, buikpijn; siroop bij heesheid, kinkhoest en borstklachten.
Let opAzië · Kruid · № 775
Combretum indicum (syn. Quisqualis indica)
Traditioneel toegeschreven
Werd gebruikt tegen spoelwormen en bij een slechte spijsvertering bij kinderen.
Let opAzië · Mineraal · № 799
Realgar (arseensulfide)
Traditioneel toegeschreven
Werd uitwendig gebruikt tegen parasieten, jeuk en zweren; bevat arseen.
Let opAzië · Kruid · № 673
Rehmannia glutinosa
Traditioneel toegeschreven
Rauw koelt het bloed en voedt yin; bereid (met wijn gestoomd) voedt het bloed en de nier-yin.
Let opAzië · Paddenstoel · № 690
Calvatia gigantea (en Lasiosphaera fenzlii)
Traditioneel toegeschreven
Koelt longvuur bij keelpijn en heesheid; het sporenpoeder stelpt uitwendig bloedingen.
Let opAzië · Kruid · № 696
Rhaponticum uniflorum
Traditioneel toegeschreven
Vermindert hete zwellingen, vooral in de borst, en bevordert de melkafscheiding.
Let opAzië · Kruid · № 669
Phragmites australis (syn. P. communis)
Traditioneel toegeschreven
Koelt hitte en bevochtigt bij dorst, hoest met geel slijm, braken door maaghitte en pijnlijk plassen.
Let opAzië · Voeding · № 267
Oryza sativa
Traditioneel toegeschreven
Licht verteerbaar, basis van genezend eten; goed voor huid en haar.
Let opAzië · Kruid · № 442
Bombax ceiba
Traditioneel toegeschreven
Gom samentrekkend en bloedstelpend; wortel en schors verzachtend, urinedrijvend, lustopwekkend; bij abnormaal baarmoederbloeden, diarree, dysenterie, bloed ophoesten, zware menstruatie, blaas- en nierstenen, steenpuisten, jeuk.
Let opEuropa · Kruid · № 89
Rosa spp.
Rozenbottels zijn rijk aan vitamine C; een poeder ervan is onderzocht bij artrose, met bescheiden resultaten. Rozenwater en -olie worden in huidverzorging en als geur gebruikt.
Let opAfrika · Kruid · № 399
Achyranthes aspera
Traditioneel toegeschreven
Samentrekkend, urinedrijvend, zuiverend, koortswerend, laxerend; bij oedeem door nieren, bronchiale klachten, lepra, buikpijn, aambeien, steenpuisten, beginnende diarree; in hoge doses abortief.
Let opAzië · Kruid · № 321
Carthamus tinctorius
Traditioneel toegeschreven
Laxerend, urinedrijvend, ontstekingsremmend.