Traditie in Azië

Chinese geneeskundige tradities

Klassieke geschriften uit de eerste eeuwen v.Chr. en n.Chr.

Recepten (32) Kruiden in deze traditie (329)

Planten uit de Bencao Gangmu van Li Shizhen, de grote Chinese materia medica uit de Ming-tijd. Wellcome Collection · CC BY 4.0

Geschiedenis

De Chinese geneeskunde is een van de oudste doorlopende geneestradities ter wereld. In een graf bij Mawangdui, gesloten in 168 v.Chr., vonden archeologen zijdemanuscripten met recepten tegen tweeënvijftig kwalen. Ze laten zien hoe oud de kennis al was.

De klassieke basis ligt in een paar grote werken. De Huangdi Neijing, de "Innerlijke klassieker van de Gele Keizer", kreeg in de laatste eeuwen v.Chr. vorm. Het Shennong Bencao Jing, de kruidenklassieker van de mythische boer-keizer Shennong, beschrijft 365 middelen. Rond 200 n.Chr. schreef Zhang Zhongjing het Shanghan Lun, over koortsziekten, met formules die nog steeds worden gebruikt.

Door de eeuwen heen groeide de kennis voortdurend. In 1578 voltooide Li Shizhen het Bencao Gangmu, een enorme encyclopedie met bijna tweeduizend middelen. In de twintigste eeuw werd de traditie in China hervormd en gestandaardiseerd tot wat in het Westen nu "traditionele Chinese geneeskunde" heet.

Kernideeën

De Chinese geneeskunde ziet het lichaam als een samenhangend geheel, verbonden met de natuur en de seizoenen. Centraal staan yin en yang, twee tegengestelde maar elkaar aanvullende krachten, zoals koud en warm, rust en beweging. Gezondheid is hun evenwicht.

Qi is de levensenergie die door het lichaam stroomt, langs banen die meridianen heten. De vijf fasen, hout, vuur, aarde, metaal en water, beschrijven hoe organen, seizoenen, smaken en emoties elkaar beïnvloeden.

Een arts stelt niet alleen een ziekte vast, maar vooral een patroon: een beeld van wat er in het hele lichaam uit balans is. Daarvoor kijkt hij naar de tong, voelt hij de pols en stelt hij veel vragen. Twee mensen met dezelfde klacht kunnen zo een heel andere behandeling krijgen.

Kennis en overdracht

Lange tijd werd de kennis binnen families doorgegeven of van leraar op leerling. Artsen bestudeerden de klassieken, schreven commentaren en verzamelden eigen recepten.

Er waren ook keizerlijke medische instituten, al vanaf de Tang-dynastie, met examens en opleidingen. Naast de geleerde artsen bestond een brede volkskennis van kruiden, en waren er rondtrekkende genezers en kruidenverkopers.

Tegenwoordig leiden universiteiten voor Chinese geneeskunde in China artsen op in een opleiding van vijf jaar of langer, met ook westerse geneeskunde in het programma.

Teksten en figuren

De Huangdi Neijing en het Bencao Gangmu staan sinds 2011 in het UNESCO-register van het werelddocumentair erfgoed. Het Shennong Bencao Jing en het Shanghan Lun zijn de andere grote klassieken.

Een bijzonder verhaal hoort bij een boek uit de vierde eeuw, van de geleerde Ge Hong. Hij beschreef hoe je zoete alsem in koud water weekt tegen koorts. In de jaren zeventig las de Chinese onderzoekster Tu Youyou die tekst en ontdekte zo artemisinine, een middel tegen malaria. In 2015 kreeg ze daarvoor de Nobelprijs.

In 2010 erkende UNESCO acupunctuur en moxibustie als immaterieel erfgoed.

Vandaag

In China werkt de traditionele geneeskunde naast de westerse, met eigen ziekenhuizen, apotheken en opleidingen. Ook in Taiwan, Hongkong en Singapore is ze belangrijk, en wereldwijd zijn er beoefenaars.

Sinds 2019 heeft de internationale classificatie van ziekten van de WHO, de ICD-11, een apart hoofdstuk met diagnoses uit de traditionele geneeskunde van China, Japan en Korea.

De wetenschappelijke onderbouwing verschilt sterk per toepassing. Sommige middelen zijn goed onderzocht, voor veel andere ontbreekt bewijs.

Natuur in de traditie

Chinese middelen worden bijna altijd in formules gecombineerd. Elke formule heeft een hoofdmiddel en helpers. Bekende kruiden zijn ginseng, astragalus, dang gui, zoethout, dat veel formules in balans brengt, gember, kaneel en Chinese dadels.

Ook goji, rehmannia, pioenwortel en de paddenstoel poria horen bij de basis.

Elk middel heeft volgens de traditie een eigen aard (warm of koud), een smaak en een richting in het lichaam. Naast planten worden ook mineralen en dierlijke producten gebruikt.

Respectvol omgaan

Sommige Chinese middelen kunnen schadelijk zijn. Kruiden met aristolochiazuur veroorzaakten in de jaren negentig in België ernstige nierschade bij gebruikers van een vermageringskuur. Efedra kan het hart belasten. Koop alleen gecontroleerde producten en overleg met een arts.

Gebruik geen middelen van bedreigde dieren, zoals het schubdier of de tijger. Die handel bedreigt deze soorten met uitsterven.

Uit de keuken

Recepten uit deze traditie

Kruiden in deze traditie

Let op
Azië · Kruid · № 660
Chinese lavaswortel (gao ben)
Ligusticum sinense
Traditioneel toegeschreven
Verdrijft wind-kou en verlicht vooral hoofdpijn op de kruin, tandpijn en reumatische pijn.
Chinese geneeskundige tradities
Let op
Azië · Kruid · № 708
Chinese lobelia (ban bian lian)
Lobelia chinensis
Traditioneel toegeschreven
Plasbevorderend en ontgiftend bij oedeem, ontstoken zweren en slangenbeten.
Chinese geneeskundige tradities
Let op
Azië · Kruid · № 137
Chinese rabarber
Rheum palmatum
De wortel (da huang) bevat anthrachinonen: een sterk laxeermiddel. In kleine hoeveelheden werkt het door de looistoffen juist stoppend. Het werkingsmechanisme is goed bekend.
Chinese geneeskundige tradities+4
Let op
Azië · Kruid · № 138
Chinese salie (dan shen)
Salvia miltiorrhiza
De rode wortel wordt in de Chinese geneeskunde gebruikt om 'de bloedsomloop te bevorderen', vooral bij hart- en vaatklachten. In China zijn er veel studies, vaak van beperkte kwaliteit.
Chinese geneeskundige tradities
Let op
Azië · Kruid · № 768
Chinese vleugeltjesbloem (yuan zhi)
Polygala tenuifolia
Traditioneel toegeschreven
Kalmeert de geest, haalt slijm uit 'de openingen van het hart' en uit de longen.
Chinese geneeskundige tradities+1
Let op
Azië · Kruid · № 703
Chinese wederik (jin qian cao)
Lysimachia christinae (ook Desmodium styracifolium)
Traditioneel toegeschreven
Helpt nier- en galstenen afdrijven en voert vochtige hitte uit de lever af.
Chinese geneeskundige tradities
Let op
Azië · Kruid · № 741
Chinese wolfspoot (ze lan)
Lycopus lucidus
Traditioneel toegeschreven
Laat het bloed stromen en regelt de menstruatie; plasbevorderend.
Chinese geneeskundige tradities
Let op
Azië · Voeding · № 635
Chinese yam
Dioscorea polystachya (syn. D. opposita)
Traditioneel toegeschreven
Versterkt milt, maag en longen, helpt de hormoonhuishouding bij vrouwen te reguleren en zou de bloedsuiker verlagen.
Chinese geneeskundige tradities+2
Let op
Azië · Kruid · № 665
Chinese zilverkaars (sheng ma)
Actaea cimicifuga (syn. Cimicifuga foetida)
Traditioneel toegeschreven
Verdrijft wind-hitte, helpt uitslag doorkomen en tilt de energie op bij verzakkingen.
Chinese geneeskundige tradities+1
Let op
Azië · Kruid · № 124
Chrysant
Chrysanthemum × morifolium
De bloemen (ju hua) worden in de Chinese geneeskunde gebruikt als 'verkoelend' middel bij verkoudheid met koorts, hoofdpijn en vermoeide, rode ogen. Klinisch bewijs is beperkt.
Chinese geneeskundige tradities+3
Let op
Azië · Kruid · № 755
Cibotiumwortelstok (gou ji)
Cibotium barometz
Traditioneel toegeschreven
Versterkt de nier-yang, botten en pezen bij een stijve, pijnlijke lage rug en knieën.
Chinese geneeskundige tradities
Let op
Azië · Mineraal · № 797
Cinnaber
Cinnabaris (kwiksulfide)
Traditioneel toegeschreven
Werd gebruikt om de geest te kalmeren en stuipen te stoppen; bevat kwik.
Chinese geneeskundige tradities
Let op
Azië · Kruid · № 760
Cistanche
Cistanche deserticola
Traditioneel toegeschreven
Versterkt de nier-yang, bevochtigt de darm en verwarmt de baarmoeder.
Chinese geneeskundige tradities
Let op
Europa · Kruid · № 85
Citroenmelisse
Melissa officinalis
Traditioneel gebruikt bij onrust, slaapproblemen en een nerveuze maag; uitwendig bij koortslip. Kleine studies wijzen op een licht kalmerend effect, maar het bewijs is beperkt.
Klooster- en volkskennis+7Volksgeloof
Let op
Azië · Kruid · № 777
Cnidiumzaad (she chuang zi)
Cnidium monnieri
Traditioneel toegeschreven
Uitwendig bij jeuk en schimmel rond de geslachtsorganen; inwendig een nier-yang-tonicum.
Chinese geneeskundige tradities
Let op
Azië · Kruid · № 720
Cobralelieknol (tian nan xing)
Arisaema heterophyllum (en A. erubescens)
Traditioneel toegeschreven
Droogt slijm en verdrijft wind en slijm uit de meridianen bij stuipen en verlamming.
Chinese geneeskundige tradities
Let op
Azië · Kruid · № 639
Codonopsiswortel (dang shen)
Codonopsis pilosula
Traditioneel toegeschreven
Vermindert vermoeidheid, ondersteunt de aanmaak van bloedcellen en versterkt milt, maag en longen.
Chinese geneeskundige tradities+1
Let op
Azië · Paddenstoel · № 147
Cordyceps
Ophiocordyceps sinensis (syn. Cordyceps sinensis)
Een schimmel die rupsen parasiteert. In de Tibetaanse en Chinese geneeskunde gebruikt bij vermoeidheid, longklachten en verminderd libido. Studies zijn klein en er is geen overtuigend bewijs.
Chinese geneeskundige tradities+2
Let op
Azië · Kruid · № 731
Costuswortel (mu xiang)
Dolomiaea costus (syn. Saussurea lappa, Aucklandia lappa)
Traditioneel toegeschreven
Laat de qi in milt, maag, darm, lever en galblaas stromen; helpt tonica verteren.
Ayurveda+3
Let op
Azië · Kruid · № 779
Cremastraknol (shan ci gu)
Cremastra appendiculata (ook Pleione en Tulipa edulis)
Traditioneel toegeschreven
Uitwendig bij gezwollen klieren, knobbels, zweren en abcessen.
Chinese geneeskundige tradities
Let op
Azië · Kruid · № 474
Crotonolieboom
Croton tiglium
Traditioneel toegeschreven
Drastisch laxerend, irriterend, huidprikkelend; bij beroerte, krankzinnigheid, stuipen, hardnekkige obstipatie, wormen, ascites, oedeem, koliek, jicht; hout in kleine doses zweetdrijvend.
Ayurveda+1
Let op
Azië · Kruid · № 759
Cynomorium (suo yang)
Cynomorium songaricum
Traditioneel toegeschreven
Versterkt de nier-yang, voedt het bloed en bevochtigt de darm.
Chinese geneeskundige tradities
Let op
Azië · Kruid · № 659
Dahurische engelwortel (bai zhi)
Angelica dahurica
Traditioneel toegeschreven
Verdrijft wind-kou, opent de neus en verlicht hoofdpijn en tandpijn; helpt pus afvoeren.
Chinese geneeskundige tradities+2
Let op
Noord-Amerika · Kruid · № 189
Den
Pinus spp.
De geur van naalden en hars wordt als frisse, zuiverende geur ervaren. Dennenknoppen en -naalden bevatten etherische olie en vitamine C; een medicinale werking is nauwelijks onderzocht.
Haudenosaunee-geneeskunde+3Volksgeloof
Let op
Azië · Kruid · № 761
Dendrobium (shi hu)
Dendrobium nobile (en verwante soorten)
Traditioneel toegeschreven
Voedt de yin van long en maag, vult lichaamsvocht aan en koelt hitte door tekort.
Chinese geneeskundige tradities
Let op
Azië · Anders · № 744
Drakenbloed
Daemonorops draco (ook Dracaena cochinchinensis)
Traditioneel toegeschreven
Stopt bloedingen, lost bloedstagnatie op en bevordert wondgenezing.
Chinese geneeskundige tradities
Let op
Azië · Kruid · № 756
Drynariawortelstok (gu sui bu)
Drynaria roosii (syn. D. fortunei)
Traditioneel toegeschreven
Versterkt de nier-yang, laat het bloed stromen en helpt botbreuken en peesletsel herstellen.
Chinese geneeskundige tradities
Let op
Azië · Kruid · № 495
Duivelsdrek
Ferula foetida
Traditioneel toegeschreven
Stimulerend, windverdrijvend, krampwerend, slijmoplossend, licht laxerend, ontwormend, menstruatiebevorderend, zenuw- en longstimulerend.
Ayurveda+3
Let op
Europa · Kruid · № 56
Duizendblad
Achillea millefolium
Traditioneel gebruikt om kleine wondjes te stelpen, bij koorts en verkoudheid en als bitter voor de spijsvertering. Klinisch bewijs is beperkt.
Grieks-Romeinse geneeskunde+6Volksgeloof
Let op
Noord-Amerika · Kruid · № 14
Echinacea
Echinacea purpurea
Onderzocht voor verkoudheid en luchtweginfecties. Mogelijk verkleint het de kans op verkoudheid enigszins; effect op duur en andere aandoeningen is onzeker.
Inheemse geneeswijzen van Noord-Amerika+5Volksgeloof
Let op
Azië · Paddenstoel · № 701
Eikhaas (zhu ling)
Polyporus umbellatus
Traditioneel toegeschreven
Voert vocht af via de urine bij oedeem en moeizaam plassen.
Chinese geneeskundige tradities+1
Let op
Azië · Kruid · № 585
Elfenbloem
Epimedium grandiflorum
Traditioneel toegeschreven
Lustopwekkend, urinedrijvend, versterkend; verhoogt libido, helpt bij erectieproblemen en vruchtbaarheid, versterkt blaassluitspier en nierfunctie.
Chinese geneeskundige tradities+1
Let op
Azië · Kruid · № 662
Elsholtzia (xiang ru)
Elsholtzia splendens
Traditioneel toegeschreven
Bij verkoudheid in de zomer door kou en vocht, en bij oedeem.
Chinese geneeskundige tradities
Let op
Azië · Kruid · № 675
Engbloemwortel (bai wei)
Cynanchum atratum
Traditioneel toegeschreven
Koelt het bloed bij koorts door tekort, onder meer na een bevalling, en bij pijnlijk plassen.
Chinese geneeskundige tradities
Let op
Azië · Kruid · № 751
Eucommiaschors (du zhong)
Eucommia ulmoides
Traditioneel toegeschreven
Versterkt lever en nieren, pezen en botten; kalmeert opstijgende lever-yang en een onrustige foetus.
Chinese geneeskundige tradities+1
Let op
Azië · Kruid · № 336
Evodiavrucht (wu zhu yu)
Tetradium ruticarpum (syn. Evodia rutaecarpa)
Traditioneel toegeschreven
Pijnstillend, antibacterieel, verwarmend, stimulerend.
Chinese geneeskundige tradities+2