Traditie in Azië
Klassieke geschriften uit de eerste eeuwen v.Chr. en n.Chr.
De Chinese geneeskunde is een van de oudste doorlopende geneestradities ter wereld. In een graf bij Mawangdui, gesloten in 168 v.Chr., vonden archeologen zijdemanuscripten met recepten tegen tweeënvijftig kwalen. Ze laten zien hoe oud de kennis al was.
De klassieke basis ligt in een paar grote werken. De Huangdi Neijing, de "Innerlijke klassieker van de Gele Keizer", kreeg in de laatste eeuwen v.Chr. vorm. Het Shennong Bencao Jing, de kruidenklassieker van de mythische boer-keizer Shennong, beschrijft 365 middelen. Rond 200 n.Chr. schreef Zhang Zhongjing het Shanghan Lun, over koortsziekten, met formules die nog steeds worden gebruikt.
Door de eeuwen heen groeide de kennis voortdurend. In 1578 voltooide Li Shizhen het Bencao Gangmu, een enorme encyclopedie met bijna tweeduizend middelen. In de twintigste eeuw werd de traditie in China hervormd en gestandaardiseerd tot wat in het Westen nu "traditionele Chinese geneeskunde" heet.
De Chinese geneeskunde ziet het lichaam als een samenhangend geheel, verbonden met de natuur en de seizoenen. Centraal staan yin en yang, twee tegengestelde maar elkaar aanvullende krachten, zoals koud en warm, rust en beweging. Gezondheid is hun evenwicht.
Qi is de levensenergie die door het lichaam stroomt, langs banen die meridianen heten. De vijf fasen, hout, vuur, aarde, metaal en water, beschrijven hoe organen, seizoenen, smaken en emoties elkaar beïnvloeden.
Een arts stelt niet alleen een ziekte vast, maar vooral een patroon: een beeld van wat er in het hele lichaam uit balans is. Daarvoor kijkt hij naar de tong, voelt hij de pols en stelt hij veel vragen. Twee mensen met dezelfde klacht kunnen zo een heel andere behandeling krijgen.
Lange tijd werd de kennis binnen families doorgegeven of van leraar op leerling. Artsen bestudeerden de klassieken, schreven commentaren en verzamelden eigen recepten.
Er waren ook keizerlijke medische instituten, al vanaf de Tang-dynastie, met examens en opleidingen. Naast de geleerde artsen bestond een brede volkskennis van kruiden, en waren er rondtrekkende genezers en kruidenverkopers.
Tegenwoordig leiden universiteiten voor Chinese geneeskunde in China artsen op in een opleiding van vijf jaar of langer, met ook westerse geneeskunde in het programma.
De Huangdi Neijing en het Bencao Gangmu staan sinds 2011 in het UNESCO-register van het werelddocumentair erfgoed. Het Shennong Bencao Jing en het Shanghan Lun zijn de andere grote klassieken.
Een bijzonder verhaal hoort bij een boek uit de vierde eeuw, van de geleerde Ge Hong. Hij beschreef hoe je zoete alsem in koud water weekt tegen koorts. In de jaren zeventig las de Chinese onderzoekster Tu Youyou die tekst en ontdekte zo artemisinine, een middel tegen malaria. In 2015 kreeg ze daarvoor de Nobelprijs.
In 2010 erkende UNESCO acupunctuur en moxibustie als immaterieel erfgoed.
In China werkt de traditionele geneeskunde naast de westerse, met eigen ziekenhuizen, apotheken en opleidingen. Ook in Taiwan, Hongkong en Singapore is ze belangrijk, en wereldwijd zijn er beoefenaars.
Sinds 2019 heeft de internationale classificatie van ziekten van de WHO, de ICD-11, een apart hoofdstuk met diagnoses uit de traditionele geneeskunde van China, Japan en Korea.
De wetenschappelijke onderbouwing verschilt sterk per toepassing. Sommige middelen zijn goed onderzocht, voor veel andere ontbreekt bewijs.
Chinese middelen worden bijna altijd in formules gecombineerd. Elke formule heeft een hoofdmiddel en helpers. Bekende kruiden zijn ginseng, astragalus, dang gui, zoethout, dat veel formules in balans brengt, gember, kaneel en Chinese dadels.
Ook goji, rehmannia, pioenwortel en de paddenstoel poria horen bij de basis.
Elk middel heeft volgens de traditie een eigen aard (warm of koud), een smaak en een richting in het lichaam. Naast planten worden ook mineralen en dierlijke producten gebruikt.
Sommige Chinese middelen kunnen schadelijk zijn. Kruiden met aristolochiazuur veroorzaakten in de jaren negentig in België ernstige nierschade bij gebruikers van een vermageringskuur. Efedra kan het hart belasten. Koop alleen gecontroleerde producten en overleg met een arts.
Gebruik geen middelen van bedreigde dieren, zoals het schubdier of de tijger. Die handel bedreigt deze soorten met uitsterven.
Uit de keuken
AziëZweetdrijvende thee met vlier, duizendblad en muntEen klassieke hete thee voor het begin van een verkoudheid met koorts en weinig zweten.VerkoudheidKeelpijnVlierbes · Duizendblad · MuntOngeveer 4 koppen · 15–30 minuten trekken
AziëVerkoelende zonnetheeKruiden die een paar uur in de zon trekken: een frisse drank voor warme dagen.Warme dagenBernagie · Citroenmelisse · Bittere sinaasappel3 liter · 4–6 uur in de zon
AziëWitte-raapsoep met Chinese aspergeHeldere soep met tian men dong en witte raap: bevochtigend en verkoelend.Hoest en longenHerstel na ziekte of bevallingChinese asperge · Radijs4 personen · Voorbereiding 5 min, koken 25 min
AziëGepocheerd ei met paddenstoelen in heldere bouillonKippenbouillon met pijnboompitten, shiitake en een gepocheerd ei.Vermoeidheid en krachtDen · Shiitake5 personen · Voorbereiding 20 min (plus 30 min weken), koken 1 u 20 min
AziëLingzhi-soep met mager varkensvleesLang getrokken soep met lingzhi, Chinese yam, dadels en goji.Gezondheid en lang levenVermoeidheid en krachtLingzhi · Chinese yam · Chinese dadel4–6 personen · Voorbereiding 5 min, koken 2 u 45 min
AziëZilvervliesrijst met bamboescheuten en Chinees warkruidRijst die samen met de zaadjes van tu si zi gaar wordt.Onderrug en nierenMenstruatie en vruchtbaarheidChinees warkruid4 personen · Voorbereiding 5 min, koken 50 min
AziëVissenballetjessoep met spinazie en niu xiZelfgemaakte vissenballetjes, garnalen en spinazie in een bouillon van 'ossenknie'.Menstruatie en vruchtbaarheidOnderrug en nierenAchyranthes-wortel (huai niu xi)4 personen · Voorbereiding 30 min, koken 25 min
Alpha from Melbourne, Australia · CC BY-SA 2.0AziëWaterkers-spareribsoep met gedroogde vijgenEen verkoelende familiesoep met waterkers, vijgen en abrikozenpitten.Warme dagenHoest en longenWaterkers · Abrikoos · Vijg4 personen · Voorbereiding 10 min (plus 1 uur weken), koken 2 u 30 min
AziëVis-groentesoep met zilverhanenkamzaadLichte soep met witte vis, kombu en de zaadjes van qing xiang zi.Ogen en bloeddrukZilverhanenkam · Kelp4 personen · Voorbereiding 15 min (plus 30 min weken), koken 1 u 15 minAziëMiso-vissoep met daikon en Chinese yamSnelle misosoep met witte vis en geprakte yam.SpijsverteringChinese yam · Radijs · Kelp4 personen · Voorbereiding 30 min, koken 15 min
AziëDuivenstoofpot met Chinese yam en gojiEen van de klassieke versterkende gerechten van de Chinese kruidenkeuken.Vermoeidheid en krachtAfweerChinese yam · Goji4 personen · Voorbereiding 10 min, koken 2 u 5 min
AziëKerrierijst met Chinese kaneelZilvervliesrijst met groentekerrie op een bouillon van kaneelschors.KouHerstel na ziekte of bevallingKaneel6 personen · Voorbereiding 30 min, koken 50 min
AziëSchelpdierensoep met chuanxiongVerwarmende wintersoep met venusschelpen, gember en chuanxiong.Menstruatie en vruchtbaarheidHerstel na ziekte of bevallingBloed en doorbloedingSichuan-lavas (chuan xiong)4–6 personen · Voorbereiding 30 min, koken 1 u 10 min
AziëVissoep met papaja en tahoeEenvoudige, eiwitrijke soep voor jong en oud.AlledaagsPapaja · Soja · Gember4 personen · Voorbereiding 15 min, koken 30 min
AziëVarkenssoep met waterkastanjes en Chinese dadelsZoetige soep met wortel, waterkastanje en rode dadels.Vermoeidheid en krachtHoest en longenChinese dadel · Waterkastanje · Peen4 personen · Voorbereiding 30 min, koken 2 u 30 min
AziëKippensoep met tian qiHeldere kippensoep met notoginseng en gember.Bloed en doorbloedingVermoeidheid en krachtNotoginseng4–6 personen · Voorbereiding 10 min, koken 2 u 30 min
AziëVarkenssoep met cordyceps en vismaagRijke, versterkende soep met cordyceps, Chinese yam en vismaag.Vermoeidheid en krachtAfweerCordyceps · Chinese yam4–6 personen · Voorbereiding 10 min (plus 3 uur weken), koken 2 u 30 min
Zheng Zhou · CC BY-SA 4.0AziëSpareribsoep met lotuswortel en vier kruidenSoep met dang shen, yu zhu, sha shen en leliebol voor herstel na hoest en verkoudheid.Herstel na ziekte of bevallingHoest en longenCodonopsiswortel (dang shen) · Welriekende salomonszegel (yu zhu) · Glehniawortel (sha shen)4 personen · Voorbereiding 15 min, koken 2 u 30 min
AziëZilvervliesrijst met shiitake, doperwten en fu lingRijst die gaar wordt met fijngeprakte fu ling en shiitake.Rust en slaapAfweerPoria (fu ling) · Shiitake4 personen · Voorbereiding 15 min (plus 1 uur weken), koken 50 min
AziëKip gestoofd met jobstranenStoofpot met kip, champignons, gember en het nootachtige graan van jobstranen.Gewrichten en spierenJobstranen · Gember6 personen · Voorbereiding 20 min (plus een nacht weken), koken 2 u 10 min
AziëLongan-kippensoep met drie zadenZoete bouillon met ligusterzaad, Chinese framboos, goji en longan.Menstruatie en vruchtbaarheidBloed en doorbloedingGlanzende liguster · Chinese framboos · Goji4–6 personen · Voorbereiding 5 min, koken 2 uur
AziëVierkruidentonicumsoepVerwarmende soep met vossennoot, Chinese yam, lotuszaad, fu ling en jobstranen.Vermoeidheid en krachtRust en slaapKouVossennoot · Chinese yam · Lotus4–6 personen · Voorbereiding 10 min (plus een nacht weken), koken 1 u 10 minAziëGestoomd ei met shiitake en vossennootZachte eierpudding met garnalen en paddenstoelen op een bouillon van vossennoot.Gezondheid en lang levenVermoeidheid en krachtVossennoot · Shiitake4 personen · Voorbereiding 15 min, koken 1 uur
Kembangraps · CC BY-SA 4.0AziëCongee met jobstranen en zilvervliesrijstRijstepap voor het ontbijt, hartig of zoet.Gewrichten en spierenSpijsverteringVermoeidheid en krachtJobstranen4 personen · Voorbereiding 5 min (plus een nacht weken), koken 1 uur
AziëZoete maissoep met astragalusMaissoep op een bouillon van het 'jaden windscherm'.AfweerVerkoudheidAstragaluswortel (huang qi) · Witte atractylodes (bai zhu) · Saposhnikoviawortel (fang feng)4–6 personen · Voorbereiding 15 min, koken 35 min
AziëGestoomde zwarte kip met dadels en longanHet traditionele herstelgerecht na een bevalling.Herstel na ziekte of bevallingBloed en doorbloedingChinese dadel · Longan · Sesam4 personen · Voorbereiding 20 min (plus 30 min marineren), stomen 1 uur
AziëDuiveneisoep met witte trilzwamEen snelle soep om op krachten te komen.Herstel na ziekte of bevallingWitte trilzwam4–6 personen · Voorbereiding 10 min (plus 10 min weken), koken 5 min
AziëGestoofd sesamrundvlees met venkelRundvlees in een korst van geroosterde sesam, op smaak met venkelzaad.SpijsverteringKouSesam · Venkel4 personen · Voorbereiding 20 min (plus 2 uur laten staan), koken 40 min
AziëVegetarische achtschattensoepZoete kruidensoep met kastanjes, ginkgonoten, dadels en trilzwam; warm of koud.AlledaagsWitte trilzwam · Ginkgo · Chinese dadel6–8 personen · Voorbereiding 30 min, koken 2 u 15 minAziëZoete soep met witte trilzwam, lotuswortel en dadelsVersterkende dessertsoep met kandijsuiker.Vermoeidheid en krachtBloed en doorbloedingWitte trilzwam · Lotus · Chinese dadel4–6 personen · Voorbereiding 15 min (plus 15 min weken), koken 1 u 5 min
AziëGestoomde peren met bei muWarm dessert voor droge, verstopte longen.Hoest en longenKievitsbloembol (bei mu) · Peer · Kaneel4–6 personen · Voorbereiding 5 min, stomen 1 uur
2225Group8 · CC BY-SA 3.0AziëZwarte-sesamdrankEen warme drank in vijf minuten.Bloed en doorbloedingHaar en hoofdhuidHuidverzorgingSesam1 glas · 5 minutenRegister
Let opAfrika · Kruid · № 118
Trigonella foenum-graecum
Het zaad is onderzocht bij bloedsuiker en bij het stimuleren van moedermelk. NCCIH meldt dat er niet genoeg sterk bewijs is voor deze toepassingen.
Let opAfrika · Voeding · № 360
Lagenaria siceraria
Jonge vruchten worden als milde, licht verteerbare groente gegeten. Medische claims, bijvoorbeeld over hart of gemoedsrust, zijn niet onderzocht.
Let opAzië · Kruid · № 778
Momordica cochinchinensis
Traditioneel toegeschreven
Uitwendig bij ontstoken zweren, borstabcessen en bloeduitstortingen.
Let opAzië · Kruid · № 119
Alpinia galanga
Een verwant van gember dat traditioneel wordt gebruikt bij misselijkheid, winderigheid en een trage spijsvertering. Klinisch bewijs is beperkt.
Let opAzië · Kruid · № 200
Gardenia jasminoides
Traditioneel toegeschreven
Koortsverlagend, kalmerend, bloeddrukverlagend, antibacterieel, galbevorderend.
Let opAzië · Kruid · № 774
Gastrodia elata
Traditioneel toegeschreven
Kalmeert leverwind en verlicht hoofdpijn, duizeligheid en krampen.
Let opAzië · Kruid · № 692
Scutellaria barbata
Traditioneel toegeschreven
Koelt het bloed, beweegt bloedstagnatie en vermindert zwellingen; bij leverontsteking.
Azië · Anders · № 789
Massa medicata fermentata
Traditioneel toegeschreven
Helpt bij voedselstagnatie en een slechte spijsvertering.
Let opAzië · Kruid · № 1
Zingiber officinale
Helpt bij misselijkheid, stimuleert de bloedsomloop en heeft een verwarmende werking.
Let opAzië · Kruid · № 700
Daphne genkwa
Traditioneel toegeschreven
Werd gebruikt als sterk vochtafdrijvend middel bij chronische vochtophoping in borst en buik.
Let opAzië · Voeding · № 269
Hordeum vulgare
Traditioneel toegeschreven
Samentrekkend, licht; goed voor huid en haar.
Let opEuropa · Kruid · № 88
Prunella vulgaris
In Europa een oud wondkruid en gorgelmiddel bij keelpijn; in de Chinese geneeskunde gebruikt bij 'hitte' en gezwollen klieren. Onderzoek is grotendeels laboratoriumwerk.
Let opAzië · Kruid · № 37
Ginkgo biloba
Er is geen overtuigend bewijs dat ginkgo bij enige aandoening helpt. Bij dementie is een bescheiden effect mogelijk, maar de resultaten zijn wisselend.
Let opAzië · Mineraal · № 668
Gypsum fibrosum (calciumsulfaat)
Traditioneel toegeschreven
Sterk koelend bij hoge koorts met dorst en zweten, longhitte en maagvuur.
Let opAzië · Kruid · № 315
Ligustrum lucidum
Traditioneel toegeschreven
Versterkend, urinedrijvend, immuunstimulerend.
Let opAzië · Mineraal · № 698
Mirabilitum (natriumsulfaat)
Traditioneel toegeschreven
Verzacht de ontlasting bij verstopping door hitte en droogte.
Let opAzië · Kruid · № 649
Glehnia littoralis
Traditioneel toegeschreven
Voedt de longen en is goed voor de maag; bij aanhoudende droge hoest en om slijm op te lossen.
Let opAzië · Voeding · № 637
Lycium barbarum, L. chinense
Traditioneel toegeschreven
Zoet tonicum dat volgens de traditie de yang-energie, kracht en uithoudingsvermogen versterkt en de hormoonhuishouding ondersteunt.
Let opAzië · Voeding · № 343
Punica granatum
Traditioneel toegeschreven
Wortel- en stamschors samentrekkend en sterk lintwormdrijvend; bloemen en schil samentrekkend en maagversterkend; sap verkoelend.
Let opAzië · Kruid · № 772
Acorus tatarinowii (syn. A. gramineus)
Traditioneel toegeschreven
Opent de zintuigopeningen, maakt de geest helder en verdrijft vocht en slijm.
Let opAzië · Voeding · № 16
Camellia sinensis
Thee als drank. Onderzoek ondersteunt geen definitieve conclusie over de meeste gezondheidsclaims; extracten zijn niet hetzelfde als thee.
Let opAzië · Kruid · № 713
Gentiana macrophylla
Traditioneel toegeschreven
Verdrijft wind en vocht bij koude en hete gewrichtspijn en koelt hitte door yin-tekort.
Let opEuropa · Kruid · № 62
Arctium lappa
De wortel gold in Europa als 'bloedzuiverend' kruid bij huidproblemen zoals eczeem en acne; het zaad wordt in de Chinese geneeskunde bij keelpijn gebruikt. Klinisch bewijs is zwak.
Let opAzië · Kruid · № 736
Sanguisorba officinalis
Traditioneel toegeschreven
Koelt het bloed en stopt bloedingen in de onderbuik; uitwendig bij brandwonden.
Let opEuropa · Kruid · № 339
Alisma plantago-aquatica (syn. A. orientale)
Traditioneel toegeschreven
Urinedrijvend, bloeddrukverlagend, antibacterieel, leverreinigend.
Let opAzië · Kruid · № 139
Terminalia chebula
Haritaki wordt in de Ayurveda als verjongend middel en mild laxeermiddel gebruikt. Triphala, een mengsel van drie vruchten, is de bekendste ayurvedische formule voor de spijsvertering. Klinisch onderzoek is beperkt.
Let opEuropa · Kruid · № 82
Leonurus cardiaca
Traditioneel gebruikt bij hartkloppingen door spanning, nervositeit en menstruatieklachten. Klinisch onderzoek is schaars.
Let opAzië · Mineraal · № 796
Haematitum (ijzeroxide)
Traditioneel toegeschreven
Verankert opstijgende lever-yang, laat opstandige qi dalen en koelt het bloed bij bloedingen.
Let opAzië · Kruid · № 765
Ailanthus altissima
Traditioneel toegeschreven
Koelt hitte, droogt vocht en remt diarree, afscheiding en bloedingen.
Let op
Let opAzië · Voeding · № 697
Lablab purpureus (syn. Dolichos lablab)
Traditioneel toegeschreven
Versterkt de milt en voert vocht af bij zomerhitte met diarree en braken.
Let opEuropa · Kruid · № 103
Verbena officinalis
Traditioneel gebruikt bij nervositeit, uitputting en als bitter voor de spijsvertering. Wetenschappelijk bewijs ontbreekt grotendeels.
Let opAzië · Kruid · № 548
Rubia cordifolia
Traditioneel toegeschreven
Menstruatiebevorderend, samentrekkend, urinedrijvend, zuiverend, ontstoppend, versterkend; bij verlamming, geelzucht, urinewegobstructie, menstruatiestoornissen, borstontsteking, te weinig kraamvloed.
Let opAzië · Voeding · № 764
Prunus mume
Traditioneel toegeschreven
Trekt samen bij chronische hoest en diarree, vult lichaamsvocht aan en werd tegen wormen gebruikt.
Let opAzië · Kruid · № 788
Inula japonica
Traditioneel toegeschreven
Laat vastzittend slijm in de longen bewegen en opstandige energie van long en maag dalen.
Let opAzië · Kruid · № 302
Styphnolobium japonicum (syn. Sophora japonica)
Traditioneel toegeschreven
Bloedstelpend, laxerend.