Traditie in Azië
Klassieke geschriften uit de eerste eeuwen v.Chr. en n.Chr.
De Chinese geneeskunde is een van de oudste doorlopende geneestradities ter wereld. In een graf bij Mawangdui, gesloten in 168 v.Chr., vonden archeologen zijdemanuscripten met recepten tegen tweeënvijftig kwalen. Ze laten zien hoe oud de kennis al was.
De klassieke basis ligt in een paar grote werken. De Huangdi Neijing, de "Innerlijke klassieker van de Gele Keizer", kreeg in de laatste eeuwen v.Chr. vorm. Het Shennong Bencao Jing, de kruidenklassieker van de mythische boer-keizer Shennong, beschrijft 365 middelen. Rond 200 n.Chr. schreef Zhang Zhongjing het Shanghan Lun, over koortsziekten, met formules die nog steeds worden gebruikt.
Door de eeuwen heen groeide de kennis voortdurend. In 1578 voltooide Li Shizhen het Bencao Gangmu, een enorme encyclopedie met bijna tweeduizend middelen. In de twintigste eeuw werd de traditie in China hervormd en gestandaardiseerd tot wat in het Westen nu "traditionele Chinese geneeskunde" heet.
De Chinese geneeskunde ziet het lichaam als een samenhangend geheel, verbonden met de natuur en de seizoenen. Centraal staan yin en yang, twee tegengestelde maar elkaar aanvullende krachten, zoals koud en warm, rust en beweging. Gezondheid is hun evenwicht.
Qi is de levensenergie die door het lichaam stroomt, langs banen die meridianen heten. De vijf fasen, hout, vuur, aarde, metaal en water, beschrijven hoe organen, seizoenen, smaken en emoties elkaar beïnvloeden.
Een arts stelt niet alleen een ziekte vast, maar vooral een patroon: een beeld van wat er in het hele lichaam uit balans is. Daarvoor kijkt hij naar de tong, voelt hij de pols en stelt hij veel vragen. Twee mensen met dezelfde klacht kunnen zo een heel andere behandeling krijgen.
Lange tijd werd de kennis binnen families doorgegeven of van leraar op leerling. Artsen bestudeerden de klassieken, schreven commentaren en verzamelden eigen recepten.
Er waren ook keizerlijke medische instituten, al vanaf de Tang-dynastie, met examens en opleidingen. Naast de geleerde artsen bestond een brede volkskennis van kruiden, en waren er rondtrekkende genezers en kruidenverkopers.
Tegenwoordig leiden universiteiten voor Chinese geneeskunde in China artsen op in een opleiding van vijf jaar of langer, met ook westerse geneeskunde in het programma.
De Huangdi Neijing en het Bencao Gangmu staan sinds 2011 in het UNESCO-register van het werelddocumentair erfgoed. Het Shennong Bencao Jing en het Shanghan Lun zijn de andere grote klassieken.
Een bijzonder verhaal hoort bij een boek uit de vierde eeuw, van de geleerde Ge Hong. Hij beschreef hoe je zoete alsem in koud water weekt tegen koorts. In de jaren zeventig las de Chinese onderzoekster Tu Youyou die tekst en ontdekte zo artemisinine, een middel tegen malaria. In 2015 kreeg ze daarvoor de Nobelprijs.
In 2010 erkende UNESCO acupunctuur en moxibustie als immaterieel erfgoed.
In China werkt de traditionele geneeskunde naast de westerse, met eigen ziekenhuizen, apotheken en opleidingen. Ook in Taiwan, Hongkong en Singapore is ze belangrijk, en wereldwijd zijn er beoefenaars.
Sinds 2019 heeft de internationale classificatie van ziekten van de WHO, de ICD-11, een apart hoofdstuk met diagnoses uit de traditionele geneeskunde van China, Japan en Korea.
De wetenschappelijke onderbouwing verschilt sterk per toepassing. Sommige middelen zijn goed onderzocht, voor veel andere ontbreekt bewijs.
Chinese middelen worden bijna altijd in formules gecombineerd. Elke formule heeft een hoofdmiddel en helpers. Bekende kruiden zijn ginseng, astragalus, dang gui, zoethout, dat veel formules in balans brengt, gember, kaneel en Chinese dadels.
Ook goji, rehmannia, pioenwortel en de paddenstoel poria horen bij de basis.
Elk middel heeft volgens de traditie een eigen aard (warm of koud), een smaak en een richting in het lichaam. Naast planten worden ook mineralen en dierlijke producten gebruikt.
Sommige Chinese middelen kunnen schadelijk zijn. Kruiden met aristolochiazuur veroorzaakten in de jaren negentig in België ernstige nierschade bij gebruikers van een vermageringskuur. Efedra kan het hart belasten. Koop alleen gecontroleerde producten en overleg met een arts.
Gebruik geen middelen van bedreigde dieren, zoals het schubdier of de tijger. Die handel bedreigt deze soorten met uitsterven.
Uit de keuken
AziëZweetdrijvende thee met vlier, duizendblad en muntEen klassieke hete thee voor het begin van een verkoudheid met koorts en weinig zweten.VerkoudheidKeelpijnVlierbes · Duizendblad · MuntOngeveer 4 koppen · 15–30 minuten trekken
AziëVerkoelende zonnetheeKruiden die een paar uur in de zon trekken: een frisse drank voor warme dagen.Warme dagenBernagie · Citroenmelisse · Bittere sinaasappel3 liter · 4–6 uur in de zon
AziëWitte-raapsoep met Chinese aspergeHeldere soep met tian men dong en witte raap: bevochtigend en verkoelend.Hoest en longenHerstel na ziekte of bevallingChinese asperge · Radijs4 personen · Voorbereiding 5 min, koken 25 min
AziëGepocheerd ei met paddenstoelen in heldere bouillonKippenbouillon met pijnboompitten, shiitake en een gepocheerd ei.Vermoeidheid en krachtDen · Shiitake5 personen · Voorbereiding 20 min (plus 30 min weken), koken 1 u 20 min
AziëLingzhi-soep met mager varkensvleesLang getrokken soep met lingzhi, Chinese yam, dadels en goji.Gezondheid en lang levenVermoeidheid en krachtLingzhi · Chinese yam · Chinese dadel4–6 personen · Voorbereiding 5 min, koken 2 u 45 min
AziëZilvervliesrijst met bamboescheuten en Chinees warkruidRijst die samen met de zaadjes van tu si zi gaar wordt.Onderrug en nierenMenstruatie en vruchtbaarheidChinees warkruid4 personen · Voorbereiding 5 min, koken 50 min
AziëVissenballetjessoep met spinazie en niu xiZelfgemaakte vissenballetjes, garnalen en spinazie in een bouillon van 'ossenknie'.Menstruatie en vruchtbaarheidOnderrug en nierenAchyranthes-wortel (huai niu xi)4 personen · Voorbereiding 30 min, koken 25 min
Alpha from Melbourne, Australia · CC BY-SA 2.0AziëWaterkers-spareribsoep met gedroogde vijgenEen verkoelende familiesoep met waterkers, vijgen en abrikozenpitten.Warme dagenHoest en longenWaterkers · Abrikoos · Vijg4 personen · Voorbereiding 10 min (plus 1 uur weken), koken 2 u 30 min
AziëVis-groentesoep met zilverhanenkamzaadLichte soep met witte vis, kombu en de zaadjes van qing xiang zi.Ogen en bloeddrukZilverhanenkam · Kelp4 personen · Voorbereiding 15 min (plus 30 min weken), koken 1 u 15 minAziëMiso-vissoep met daikon en Chinese yamSnelle misosoep met witte vis en geprakte yam.SpijsverteringChinese yam · Radijs · Kelp4 personen · Voorbereiding 30 min, koken 15 min
AziëDuivenstoofpot met Chinese yam en gojiEen van de klassieke versterkende gerechten van de Chinese kruidenkeuken.Vermoeidheid en krachtAfweerChinese yam · Goji4 personen · Voorbereiding 10 min, koken 2 u 5 min
AziëKerrierijst met Chinese kaneelZilvervliesrijst met groentekerrie op een bouillon van kaneelschors.KouHerstel na ziekte of bevallingKaneel6 personen · Voorbereiding 30 min, koken 50 min
AziëSchelpdierensoep met chuanxiongVerwarmende wintersoep met venusschelpen, gember en chuanxiong.Menstruatie en vruchtbaarheidHerstel na ziekte of bevallingBloed en doorbloedingSichuan-lavas (chuan xiong)4–6 personen · Voorbereiding 30 min, koken 1 u 10 min
AziëVissoep met papaja en tahoeEenvoudige, eiwitrijke soep voor jong en oud.AlledaagsPapaja · Soja · Gember4 personen · Voorbereiding 15 min, koken 30 min
AziëVarkenssoep met waterkastanjes en Chinese dadelsZoetige soep met wortel, waterkastanje en rode dadels.Vermoeidheid en krachtHoest en longenChinese dadel · Waterkastanje · Peen4 personen · Voorbereiding 30 min, koken 2 u 30 min
AziëKippensoep met tian qiHeldere kippensoep met notoginseng en gember.Bloed en doorbloedingVermoeidheid en krachtNotoginseng4–6 personen · Voorbereiding 10 min, koken 2 u 30 min
AziëVarkenssoep met cordyceps en vismaagRijke, versterkende soep met cordyceps, Chinese yam en vismaag.Vermoeidheid en krachtAfweerCordyceps · Chinese yam4–6 personen · Voorbereiding 10 min (plus 3 uur weken), koken 2 u 30 min
Zheng Zhou · CC BY-SA 4.0AziëSpareribsoep met lotuswortel en vier kruidenSoep met dang shen, yu zhu, sha shen en leliebol voor herstel na hoest en verkoudheid.Herstel na ziekte of bevallingHoest en longenCodonopsiswortel (dang shen) · Welriekende salomonszegel (yu zhu) · Glehniawortel (sha shen)4 personen · Voorbereiding 15 min, koken 2 u 30 min
AziëZilvervliesrijst met shiitake, doperwten en fu lingRijst die gaar wordt met fijngeprakte fu ling en shiitake.Rust en slaapAfweerPoria (fu ling) · Shiitake4 personen · Voorbereiding 15 min (plus 1 uur weken), koken 50 min
AziëKip gestoofd met jobstranenStoofpot met kip, champignons, gember en het nootachtige graan van jobstranen.Gewrichten en spierenJobstranen · Gember6 personen · Voorbereiding 20 min (plus een nacht weken), koken 2 u 10 min
AziëLongan-kippensoep met drie zadenZoete bouillon met ligusterzaad, Chinese framboos, goji en longan.Menstruatie en vruchtbaarheidBloed en doorbloedingGlanzende liguster · Chinese framboos · Goji4–6 personen · Voorbereiding 5 min, koken 2 uur
AziëVierkruidentonicumsoepVerwarmende soep met vossennoot, Chinese yam, lotuszaad, fu ling en jobstranen.Vermoeidheid en krachtRust en slaapKouVossennoot · Chinese yam · Lotus4–6 personen · Voorbereiding 10 min (plus een nacht weken), koken 1 u 10 minAziëGestoomd ei met shiitake en vossennootZachte eierpudding met garnalen en paddenstoelen op een bouillon van vossennoot.Gezondheid en lang levenVermoeidheid en krachtVossennoot · Shiitake4 personen · Voorbereiding 15 min, koken 1 uur
Kembangraps · CC BY-SA 4.0AziëCongee met jobstranen en zilvervliesrijstRijstepap voor het ontbijt, hartig of zoet.Gewrichten en spierenSpijsverteringVermoeidheid en krachtJobstranen4 personen · Voorbereiding 5 min (plus een nacht weken), koken 1 uur
AziëZoete maissoep met astragalusMaissoep op een bouillon van het 'jaden windscherm'.AfweerVerkoudheidAstragaluswortel (huang qi) · Witte atractylodes (bai zhu) · Saposhnikoviawortel (fang feng)4–6 personen · Voorbereiding 15 min, koken 35 min
AziëGestoomde zwarte kip met dadels en longanHet traditionele herstelgerecht na een bevalling.Herstel na ziekte of bevallingBloed en doorbloedingChinese dadel · Longan · Sesam4 personen · Voorbereiding 20 min (plus 30 min marineren), stomen 1 uur
AziëDuiveneisoep met witte trilzwamEen snelle soep om op krachten te komen.Herstel na ziekte of bevallingWitte trilzwam4–6 personen · Voorbereiding 10 min (plus 10 min weken), koken 5 min
AziëGestoofd sesamrundvlees met venkelRundvlees in een korst van geroosterde sesam, op smaak met venkelzaad.SpijsverteringKouSesam · Venkel4 personen · Voorbereiding 20 min (plus 2 uur laten staan), koken 40 min
AziëVegetarische achtschattensoepZoete kruidensoep met kastanjes, ginkgonoten, dadels en trilzwam; warm of koud.AlledaagsWitte trilzwam · Ginkgo · Chinese dadel6–8 personen · Voorbereiding 30 min, koken 2 u 15 minAziëZoete soep met witte trilzwam, lotuswortel en dadelsVersterkende dessertsoep met kandijsuiker.Vermoeidheid en krachtBloed en doorbloedingWitte trilzwam · Lotus · Chinese dadel4–6 personen · Voorbereiding 15 min (plus 15 min weken), koken 1 u 5 min
AziëGestoomde peren met bei muWarm dessert voor droge, verstopte longen.Hoest en longenKievitsbloembol (bei mu) · Peer · Kaneel4–6 personen · Voorbereiding 5 min, stomen 1 uur
2225Group8 · CC BY-SA 3.0AziëZwarte-sesamdrankEen warme drank in vijf minuten.Bloed en doorbloedingHaar en hoofdhuidHuidverzorgingSesam1 glas · 5 minutenRegister
Let opAzië · Kruid · № 127
Lonicera japonica en L. periclymenum
De bloemknoppen (jin yin hua) zijn in de Chinese geneeskunde een belangrijk 'verkoelend' kruid bij koorts, keelpijn en verkoudheid. Laboratoriumonderzoek is er volop, goede klinische studies weinig.
Let opAzië · Kruid · № 687
Lygodium japonicum
Traditioneel toegeschreven
Plasbevorderend bij blaasontsteking en stenen; ook bij keelpijn en bof.
Let opAzië · Kruid · № 322
Cornus officinalis
Traditioneel toegeschreven
Versterkend, urinedrijvend, bloeddrukverlagend, antimicrobieel.
Let opAzië · Kruid · № 715
Chaenomeles speciosa
Traditioneel toegeschreven
Ontspant pezen en spieren bij krampen en reumatische pijn en verdrijft vocht uit de maag.
Let opAzië · Kruid · № 723
Eriobotrya japonica
Traditioneel toegeschreven
Koelt heet slijm in de longen en laat opstandige longen- en maagenergie dalen.
Let opAzië · Kruid · № 785
Prunus japonica
Traditioneel toegeschreven
Bevochtigt de darm bij verstopping met stagnatie en bevordert het plassen bij oedeem.
Let opMidden-Amerika en Caraïben · Kruid · № 514
Ipomoea nil
Traditioneel toegeschreven
Sterk laxerend, ontwormend; bij obstipatie, vervanger van jalapwortel.
Let opAzië · Kruid · № 126
Jasminum officinale / J. grandiflorum
Vooral bekend als geurstof en in jasmijnthee; aromatherapie met jasmijn wordt gebruikt voor ontspanning. Medische claims zijn niet bewezen.
Let opAzië · Voeding · № 645
Coix lacryma-jobi
Traditioneel toegeschreven
Voedzaam graan dat vocht uit het lichaam verdrijft; bij artritis en reuma, plasbevorderend, en ter verlichting van een volle borst en maagzweren.
Let opAzië · Kruid · № 752
Dipsacus asper
Traditioneel toegeschreven
Versterkt lever en nieren, helpt botbreuken herstellen en kalmeert de foetus.
Let opAzië · Voeding · № 733
Diospyros kaki
Traditioneel toegeschreven
Het kelkje laat de maagenergie dalen bij hik en oprispingen.
Let opAzië · Kruid · № 695
Smilax glabra
Traditioneel toegeschreven
Voert vochtige hitte af, vooral via de huid en bij gewrichtsklachten.
Let opAzië · Kruid · № 686
Houttuynia cordata
Traditioneel toegeschreven
Ontgift en voert pus af, vooral bij longinfecties; plasbevorderend.
Let opAzië · Anders · № 141
Cinnamomum camphora
Uitwendig in wrijfmiddelen tegen spierpijn, jeuk en verstopte neus; het geeft een verkoelend en verdovend gevoel. Er is enig bewijs voor kortdurende verlichting.
Let opAzië · Voeding · № 38
Cinnamomum verum
Specerij uit de binnenbast. Onderzoek naar gezondheidseffecten is voorlopig; kaneel is geen behandeling.
Azië · Kruid · № 699
Euphorbia kansui
Traditioneel toegeschreven
Werd gebruikt als zeer sterk vochtafdrijvend purgeermiddel bij vocht in borst en buik.
Let opNoord-Amerika · Kruid · № 155
Phytolacca americana
Vroeger gebruikt bij gezwollen klieren, keelontsteking en reuma. Door de giftigheid is het geen veilig kruid; er is geen bewijs dat het voordelen biedt die opwegen tegen de risico's.
Let opAzië · Kruid · № 143
Picrorhiza kurroa
Een zeer bitter kruid dat in de Ayurveda en de Tibetaanse geneeskunde bij leverklachten, koorts en spijsverteringsproblemen wordt gebruikt. Onderzoek is vooral dierexperimenteel.
Let opEuropa · Anders · № 382
Laminaria spp. / Ascophyllum nodosum
Bruine zeewieren zijn rijk aan jodium en alginaat. Ze worden in scrubs en als voedingssupplement gebruikt; te veel jodium kan de schildklier ontregelen.
Let opAzië · Kruid · № 830
Kaempferia galanga
Aromatische wortelstok, in jamu gebruikt bij hoest, vermoeidheid en spierpijn.
Let opAzië · Kruid · № 647
Fritillaria cirrhosa
Traditioneel toegeschreven
Lost slijm op en maakt verstopte longen vrij; samen met peer bij droge luchtwegen en een verhitte borst.
Let opAzië · Voeding · № 246
Actinidia deliciosa
Een vrucht met veel vitamine C en vezels. Kleine studies wijzen op een licht gunstig effect bij verstopping, en ook bij slaap; het enzym actinidine maakt vlees mals.
Let opEuropa · Kruid · № 100
Tussilago farfara
Een van de oudste hoestkruiden; het blad bevat verzachtende slijmstoffen. Door de giftige alkaloïden wordt het nu afgeraden.
Let opAzië · Kruid · № 832
Alpinia officinarum
Aromatische wortelstok, traditioneel gebruikt bij spijsverteringsklachten.
Let opEuropa · Kruid · № 565
Tribulus terrestris
Traditioneel toegeschreven
Verkoelend, verzachtend, urinedrijvend, versterkend, lustopwekkend.
Let opAfrika · Voeding · № 12
Allium sativum
Voedingsmiddel met een lange gebruiksgeschiedenis. Supplementen zijn onderzocht, maar eventuele gezondheidseffecten zijn beperkt en geen vervanging voor zorg.
Let opAzië · Voeding · № 758
Allium tuberosum
Traditioneel toegeschreven
Het zaad versterkt de nier-yang en verwarmt maag en milt.
Let opAfrika · Kruid · № 337
Cyperus rotundus
Traditioneel toegeschreven
Windverdrijvend, pijnstillend, krampwerend voor de baarmoeder, bevordert de qi-stroom.
Let opEuropa · Kruid · № 92
Scrophularia nodosa (en S. ningpoensis)
In de westerse kruidengeneeskunde gebruikt bij huidaandoeningen zoals eczeem en psoriasis en bij gezwollen klieren. Er is geen goed klinisch bewijs.
Let opAzië · Kruid · № 746
Gypsophila vaccaria (syn. Vaccaria segetalis)
Traditioneel toegeschreven
Laat bloed stromen, bevordert menstruatie en melkafscheiding en vermindert pijnlijke zwellingen.
Let opAzië · Kruid · № 725
Agastache rugosa (ook Pogostemon cablin)
Traditioneel toegeschreven
Vormt vocht om dat milt en maag blokkeert en remt misselijkheid, ook bij zomerverkoudheid.
Let opEuropa · Kruid · № 231
Coriandrum sativum
Traditioneel toegeschreven
Aromatisch, stimulerend, windverdrijvend, maagversterkend, verkoelend, versterkend, urinedrijvend; bij winderigheid, koliek, reuma, zenuwpijn, keelpijn, indigestie, braken, verkoudheid, galklachten.
Let opAzië · Kruid · № 711
Malva verticillata (ook Abutilon theophrasti)
Traditioneel toegeschreven
Verzachtend en plasbevorderend bij pijnlijk plassen en stenen; bevordert de melkafscheiding.
Let opAzië · Voeding · № 42
Syzygium aromaticum
Specerij. Kruidnagelolie met eugenol kan helpen bij kiespijn; andere claims zijn onbewezen.
Let opAzië · Kruid · № 136
Pueraria montana var. lobata
De wortel (ge gen) wordt in de Chinese geneeskunde bij koorts, stijve nek en dorst gebruikt. Er zijn kleine studies naar kudzu en het verminderen van alcoholgebruik, met wisselende uitkomsten.
Let opAzië · Kruid · № 5
Curcuma longa
Heeft een antioxiderende werking en ondersteunt de ontstekingsreactie van het lichaam.